Giữa vòng xoáy trừng phạt và căng thẳng địa chính trị, Tehran không chỉ dựa vào dầu mỏ, mà còn sở hữu một “kho báu” khoáng sản có thể làm thay đổi cục diện chuỗi cung ứng năng lượng sạch và công nghệ cao trong thập kỷ tới.
Sở hữu nhiều vàng nhất Trung Đông
Iran từ lâu được xem là một cường quốc năng lượng khi sở hữu trữ lượng khí đốt lớn thứ hai và dầu mỏ lớn thứ tư thế giới. Không chỉ vậy, quốc gia này còn nắm giữ khoảng 7% tổng tài nguyên khoáng sản toàn cầu, nằm trong nhóm 15 nước giàu khoáng sản nhất thế giới.
Theo Bộ Ngoại giao Iran, nước này có hơn 68 loại khoáng sản khác nhau. Trong đó, trữ lượng kẽm đứng đầu thế giới; đồng và sắt xếp thứ 9; chì đứng thứ 11; còn vàng được đánh giá là lớn nhất khu vực Trung Đông.
Tổ chức Khảo sát Địa chất Iran cho biết tổng trữ lượng khoáng sản đã được xác nhận đạt khoảng 37 tỷ tấn và có thể tăng lên 57 tỷ tấn nếu tính cả các nguồn chưa được thăm dò đầy đủ. Giá trị ước tính của khối tài nguyên này vào khoảng 770 tỷ USD, chưa bao gồm dầu khí.
Dữ liệu do CEIC Data tổng hợp từ báo cáo thường niên của Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ cho thấy sản lượng vàng của Iran đã tăng mạnh trong hơn 3 thập kỷ qua.
Những năm 1990 và đầu 2000, sản lượng vàng của Iran ở mức rất thấp; năm 2001 chỉ đạt 192 kg. Bước ngoặt xuất hiện từ giữa thập niên 2000 khi các dự án quy mô lớn tại mỏ Mouteh và đặc biệt là mỏ Zarshuran được triển khai.
Nhờ đó, sản lượng tăng vọt, đạt đỉnh ở mức 8,5 tấn vàng vào năm 2019. Gần đây, mức khai thác duy trì quanh 7 tấn/năm – cao gấp hàng chục lần so với giai đoạn đầu.
Dù vẫn khiêm tốn so với các quốc gia sản xuất vàng hàng đầu như Trung Quốc hay Nga, con số hiện tại cho thấy Iran mới chỉ khai thác một phần tiềm năng. Hàng chục mỏ vàng lớn nhỏ đã được xác định, tập trung tại các tỉnh Tây và Đông Azerbaijan, Kurdistan, Yazd và Khorasan. Trong đó, Zarshuran được xem là mỏ vàng lớn nhất Iran và khu vực Trung Đông, với khoảng 43 triệu tấn quặng, tương đương 140 tấn vàng có thể thu hồi.
Ngoài vàng, Iran gần đây công bố phát hiện thêm 125 triệu tấn trữ lượng tiềm năng và 85 triệu tấn tài nguyên mới, bao gồm các nguyên tố đất hiếm như lanthanum và cerium – những vật liệu quan trọng đối với ngành công nghệ cao. Quốc gia này cũng sở hữu khoảng 33.900 tỷ m3 khí đốt và xuất khẩu khoảng 16 tỷ m3 mỗi năm.
Iran đồng thời xác nhận mỏ lithium đầu tiên tại tỉnh Hamadan với trữ lượng ước tính 8,5 triệu tấn, cùng sự hiện diện của cobalt và niken tại Zanjan và Kerman – các kim loại thiết yếu cho sản xuất pin và công nghiệp công nghệ cao.
Iran đang sở hữu lượng khoáng sản khổng lồ (Ảnh: Borna News).
“Vàng trắng” lithium và bước ngoặt địa chính trị
Tại tỉnh Hamedan, phát hiện mỏ lithium ở khu vực Qahavand với trữ lượng ước tính khoảng 8,5 triệu tấn được xem là một “cơn địa chấn” trong giới khai khoáng.
Theo công bố từ Bộ Công nghiệp, Khai khoáng và Thương mại Iran (MIMT), con số này đưa Iran vào nhóm các quốc gia sở hữu trữ lượng lithium hàng đầu thế giới, chỉ sau Chile.
Lithium – hay còn gọi là “vàng trắng” – là nguyên liệu cốt lõi trong sản xuất pin xe điện và hệ thống lưu trữ năng lượng tái tạo. Trong bối cảnh cuộc đua chuyển đổi xanh tăng tốc, sự xuất hiện của Iran trên bản đồ lithium toàn cầu mang ý nghĩa vượt xa kinh tế thuần túy.
Khi các hãng xe điện lớn như Tesla hay BYD chạy đua mở rộng sản xuất, nguồn cung lithium trở thành yếu tố sống còn. Theo dự báo của Goldman Sachs, nhu cầu lithium toàn cầu có thể tăng gấp 10 lần vào năm 2030. Điều này khiến các mỏ tại Hamedan không chỉ là tài sản kinh tế, mà còn là “quân bài” thương lượng chiến lược của Tehran trước sức ép trừng phạt.
Một quan chức thuộc Cơ quan Phát triển và Tái thiết Khai thác mỏ Iran từng nhận định rằng Iran đang đứng trước cơ hội thay thế sự phụ thuộc vào dầu mỏ bằng “nhiên liệu của tương lai”.
Không chỉ lithium, Iran còn sở hữu nguồn tài nguyên truyền thống nhưng có giá trị thương mại cực lớn. Theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ, nước này nắm giữ khoảng 7% trữ lượng đồng toàn cầu.
Mỏ đồng Sarcheshmeh copper mine tại tỉnh Kerman là một trong những mỏ lộ thiên lớn nhất thế giới. Đồng là vật liệu dẫn điện thiết yếu, đồng thời giữ vai trò trung tâm trong hạ tầng năng lượng mặt trời, điện gió và lưới điện thông minh.
Theo BloombergNEF, sự phát triển các mỏ đồng quy mô lớn đã giúp Iran duy trì nguồn thu ngoại tệ ổn định ngay cả khi hệ thống ngân hàng chịu nhiều hạn chế từ lệnh cấm vận.
Bên cạnh “vàng đỏ”, Iran còn sở hữu khoảng 2,7 tỷ tấn quặng sắt, tập trung tại các khu vực như Chadormalu và Golgohar. Nhờ nguồn quặng dồi dào và chi phí năng lượng thấp, Iran đã vươn lên nhóm 10 quốc gia sản xuất thép lớn nhất thế giới, theo Hiệp hội Thép Thế giới.
Việc tự chủ nguyên liệu giúp Tehran xây dựng chuỗi cung ứng nội địa khép kín – từ khai thác, luyện kim đến chế biến sâu – giảm đáng kể sự phụ thuộc vào nhập khẩu.
Đồng nội tệ rial của Iran (Nguồn: Alaraby).
Liên minh khoáng sản mới nổi
Sự trỗi dậy của ngành khai khoáng Iran gắn chặt với quan hệ chiến lược cùng Trung Quốc. Trong khuôn khổ thỏa thuận hợp tác 25 năm, hai bên cam kết mở rộng đầu tư vào hạ tầng, năng lượng và khai khoáng.
Việc tiếp cận nguồn lithium và đồng từ Iran giúp Bắc Kinh củng cố vị thế trong chuỗi cung ứng pin toàn cầu – lĩnh vực mà Trung Quốc vốn đã chiếm ưu thế. Sự kết hợp giữa công nghệ chế biến của Trung Quốc và tài nguyên thô của Iran đang tạo ra một cực đối trọng mới trước Mỹ và EU trên thị trường khoáng sản chiến lược.
Theo dữ liệu từ CEIC năm 2023 Iran khai thác hơn 502 triệu tấn khoáng sản – mức cao nhất từng ghi nhận, tăng mạnh so với 457,7 triệu tấn của năm 2022. Con số này cho thấy xu hướng mở rộng đáng kể về quy mô sản xuất.
Báo cáo của Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ về ngành khai khoáng Iran năm 2023 (phát hành 2025) cho thấy nước này giữ vị thế đáng kể trên bản đồ khoáng sản toàn cầu.
Về thương mại, theo Trend, trong giai đoạn từ tháng 3 đến tháng 7/2025, Iran xuất khẩu khoảng 23,8 triệu tấn khoáng sản và sản phẩm khoáng sản, đạt giá trị khoảng 4,13 tỷ USD.
Dù kim ngạch giảm nhẹ 4% so với cùng kỳ, sản lượng xuất khẩu vẫn tăng 14%, chủ yếu nhờ thép, nhôm và đồng. Điều đó cho thấy khai khoáng vẫn là nhóm hàng xuất khẩu chủ lực ngoài dầu mỏ.
Iran cũng nằm trong nhóm 15 quốc gia giàu khoáng sản nhất thế giới, với hơn 37 tỷ tấn trữ lượng đã được chứng minh và hơn 70 loại khoáng sản khác nhau, tạo nền tảng tài nguyên đa dạng cho phát triển công nghiệp dài hạn.
Tuy nhiên, thách thức với Tehran không nhỏ. Theo World Bank, phần lớn mỏ tại Iran vẫn sử dụng công nghệ khai thác cũ, hiệu suất thấp và gây áp lực môi trường. Lệnh cấm vận cũng hạn chế khả năng tiếp cận máy móc, vốn và công nghệ hiện đại, khiến tiến độ phát triển – đặc biệt với lithium – chưa đạt kỳ vọng.
Ngành này cũng đang đối mặt với nhiều rào cản như hạn chế về vốn đầu tư nước ngoài và tác động từ các lệnh trừng phạt quốc tế, khiến việc chuyển hóa tài nguyên thành giá trị xuất khẩu cao còn gặp nhiều thách thức.
Trong bối cảnh đó, nền kinh tế Iran nói chung vẫn chịu áp lực lớn. Theo ước tính của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa (bao gồm dầu và phi dầu) của nước này có thể giảm khoảng 16% xuống còn gần 100 tỷ USD trong năm 2025.
Đồng thời, lạm phát dự báo ở mức rất cao, khoảng 43,3%, khiến đồng nội tệ rial mất giá mạnh, chi phí sinh hoạt leo thang và sức mua của người dân suy giảm đáng kể.
Giữa bối cảnh khó khăn, các “kho báu” khoáng sản tiếp tục được xem là một trong những điểm tựa quan trọng giúp Iran duy trì nguồn thu và tìm kiếm dư địa tăng trưởng ngoài lĩnh vực dầu khí truyền thống.
Dẫu vậy, thông điệp mà Iran gửi tới thế giới là rất rõ ràng đó là ngay cả khi dầu mỏ không còn là trung tâm của cuộc chơi năng lượng, quốc gia này vẫn sở hữu những “quân bài” đủ sức làm thay đổi bàn cờ.
Nguồn: https://dantri.com.vn/kinh-doanh/khong-chi-co-dau-mo-kho-bau-770-ty-usd-nay-moi-la-at-chu-bai-cua-iran-20260302234437962.htm
