Cú sốc mới với hàng không toàn cầu

Tất cả đang đẩy các hãng bay vào thế “kẹp giữa”: chi phí tăng vọt trong khi nhu cầu có nguy cơ suy giảm.

Sân bay quốc tế Dubai, trung tâm trung chuyển nhộn nhịp bậc nhất thế giới, đã đóng cửa sang ngày thứ tư liên tiếp. 

Thị trường tài chính phản ứng gần như tức thì, cổ phiếu hàng loạt hãng bay lớn lao dốc mạnh, làm dấy lên lo ngại lợi nhuận toàn ngành có thể bị bào mòn nghiêm trọng nếu tình trạng này kéo dài.

Hàng không toàn cầu đứt mạch

Sự gián đoạn lần này không chỉ giới hạn ở khu vực Trung Đông. Từ năm 2022, khi Nga đóng cửa không phận với phương Tây, nhiều tuyến châu Âu – châu Á đã phải bay vòng qua Trung Đông.

Nay hành lang thay thế này tiếp tục bị thu hẹp, máy bay buộc phải chuyển hướng qua hành lang Armenia – Azerbaijan hoặc vòng sâu xuống phía nam qua Saudi Arabia và Oman, làm tăng thời gian bay và đẩy chi phí nhiên liệu lên cao hơn, theo AFP.

Trong phiên giao dịch sáng 2-3 tại Mỹ, cổ phiếu các hãng American Airlines, United Airlines và Delta Air Lines đồng loạt giảm hơn 6%. 

Tại châu Âu, IAG – tập đoàn sở hữu British Airways – có thời điểm lao dốc hơn 12% trước khi thu hẹp đà giảm. 

Ở châu Á, phiên giao dịch ngày 3-3 ghi nhận cổ phiếu Japan Airlines giảm 3,5%, Korean Air Lines giảm gần 8%, Cathay Pacific giảm hơn 2%.

Cổ phiếu của các hãng lớn Trung Quốc gồm Air China, China Eastern Airlines và China Southern Airlines đều giảm từ 3% đến 5% trên cả thị trường Hong Kong và Thượng Hải.

Hiệu ứng dây chuyền

Tác động của chiến sự không chỉ dừng lại ở những chuyến bay bị hủy. Đài CNN chỉ ra rằng trong ngành hàng không, máy bay và phi hành đoàn được vận hành theo lịch trình xoay vòng phức tạp trên phạm vi toàn cầu. 

Khi một mắt xích bị đứt gãy do đóng cửa không phận, máy bay có thể mắc kẹt ngoài vị trí khai thác dự kiến, phi hành đoàn bị kẹt lại tại các điểm trung chuyển, buộc hãng phải kích hoạt đội bay dự bị hoặc hủy thêm chuyến để tái lập mạng lưới.

Quá trình “xếp lại bàn cờ” này vừa tốn kém vừa mất thời gian. Các hãng phải bố trí chỗ ở cho nhân viên mắc kẹt, điều chỉnh lịch làm việc, xin phép bay qua các không phận thay thế và tính toán lại tải nhiên liệu. 

Nếu đường bay mới vượt quá tầm hoạt động của máy bay, hãng có thể phải bổ sung điểm dừng kỹ thuật để tiếp nhiên liệu – kéo theo phí hạ cánh, dịch vụ mặt đất và chi phí khai thác tăng thêm. Với biên lợi nhuận mỏng, mỗi giờ bay tăng thêm là áp lực trực tiếp lên lợi nhuận.

Song hành với cú sốc vận hành là khủng hoảng năng lượng. Với nhiên liệu chiếm khoảng 1/4 tổng chi phí hoạt động, bất kỳ đợt tăng giá kéo dài nào cũng nhanh chóng bào mòn lợi nhuận toàn ngành.

Một số hãng châu Âu có hợp đồng kiểm soát giá nhiên liệu trước để giảm rủi ro, trong khi nhiều hãng Mỹ thường không áp dụng chiến lược này mà dựa vào điều chỉnh giá vé. 

Trong ngắn hạn, giá vé có thể chưa tăng mạnh do các hãng còn muốn giữ nhu cầu. Nhưng giới phân tích cảnh báo nếu chiến sự kéo dài 4 tuần như tuyên bố của ông Trump, giá vé quốc tế khó tránh khỏi xu hướng đi lên. 

Tuy nhiên, nếu giá dầu neo cao nhiều tuần, chi phí cuối cùng vẫn có xu hướng chuyển sang hành khách.

Hãng bay “gánh” thay bảo hiểm du lịch

Khi không phận đóng cửa vì lý do quân sự, hành khách thường nghĩ ngay đến bảo hiểm du lịch như một tấm lưới an toàn.

Thực tế lại khác xa: phần lớn hợp đồng bảo hiểm tiêu chuẩn đều có điều khoản loại trừ chiến tranh và hành động quân sự.

Điều đó đồng nghĩa mọi yêu cầu bồi thường liên quan đến chuyến bay bị hủy, hoãn hay đổi tuyến do xung đột vũ trang đều có thể bị từ chối, dù hành khách mua bảo hiểm từ trước khi xung đột nổ ra.

Theo báo The West Australian, bà Natalie Ball, Giám đốc điều hành trang so sánh bảo hiểm du lịch Compare Travel Insurance, cho biết bảo hiểm du lịch tiêu chuẩn thường không chi trả cho các trường hợp đổi tuyến, hủy hoặc hoãn chuyến phát sinh từ chiến tranh, hành động quân sự hoặc đóng cửa không phận theo quyết định của nhà chức trách. Các điều khoản loại trừ này xuất hiện phổ biến trong hầu hết hợp đồng bảo hiểm du lịch hiện nay.

Đáng lưu ý, thời điểm mua bảo hiểm không tạo ra ngoại lệ. Ngay cả khi hành khách đã mua bảo hiểm từ trước khi xung đột xảy ra, điều khoản loại trừ chiến tranh vẫn được áp dụng đầy đủ.

Một số công ty bảo hiểm có thể cung cấp hỗ trợ hạn chế theo các điều khoản mở rộng đặc thù, nhưng điều này tùy thuộc vào từng công ty và từng gói sản phẩm cụ thể. Do đó, nội dung hợp đồng là yếu tố then chốt mà hành khách cần đọc kỹ.

Trước thực tế trên, các chuyên gia khuyến nghị hành khách nên làm việc trực tiếp với hãng hàng không hoặc đại lý bán vé thay vì trông chờ vào bảo hiểm.

Khi chuyến bay bị hủy hoặc hoãn, hành khách có quyền được hoàn tiền, đổi tuyến, được chăm sóc và trong một số trường hợp được bồi thường.

Nhiều hãng hàng không đã nhanh chóng ban hành chính sách linh hoạt. Theo Đài CNN, Emirates cho phép hành khách bị ảnh hưởng đổi chuyến trước ngày 20-3 hoặc yêu cầu hoàn tiền.

Etihad Airways áp dụng đổi vé miễn phí cho các vé phát hành trước ngày 28-2 với lịch bay đến ngày 7-3, cho phép dời chuyến miễn phí đến giữa tháng 3.

Ngoài khu vực Trung Đông, British Airways (Anh) cho phép hành khách có lịch bay đến Dubai, Doha, Abu Dhabi, Tel Aviv hoặc Amman đổi ngày hoặc hoàn tiền tùy thời điểm khởi hành.

Hãng Virgin Australia xác nhận một số chuyến bay do đối tác Qatar Airways khai thác giữa Úc và Doha bị hủy hoặc phải quay đầu giữa chừng sau khi không phận Qatar đóng cửa, và cam kết hỗ trợ hành khách hoàn tiền, đặt lại vé hoặc nhận tín dụng du lịch.

Theo báo Irish Independent, hành khách chọn đổi chuyến sớm sẽ được hưởng các quyền lợi đi kèm gồm bữa ăn, chỗ nghỉ tại khách sạn và dịch vụ đưa đón sân bay.

Trong trường hợp hãng bay chưa thể đáp ứng ngay do số lượng yêu cầu quá lớn, hành khách nên giữ lại biên lai để được hoàn trả các chi phí hợp lý sau đó.

Về phía chính phủ các nước, UAE cho biết sẽ chi trả chi phí ăn ở cho hàng chục nghìn hành khách bị mắc kẹt, đồng thời yêu cầu khách sạn gia hạn lưu trú cho khách vì lý do bất khả kháng. Một số quốc gia cũng đang chuẩn bị các chuyến bay hồi hương cho công dân.