Từ một cô học sinh ở “trường làng” ở Bình Định (cũ) thích thú những hiện tượng tự nhiên như cầu vồng, tán sắc ánh sáng, GS.TS Trần Thị Thanh Vân (SN 1980) – Trưởng Khoa Khoa học và Công nghệ Vật liệu, Trường Đại học Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia TPHCM, nữ giáo sư trẻ nhất năm 2025 – đã bước vào hành trình hơn 20 năm gắn bó với khoa học.
Sau khi bảo vệ tiến sĩ tại Pháp, bà từng có cơ hội nhận vị trí nghiên cứu với mức lương 2.500 euro/tháng, một con số khá lớn ở thời điểm 2011. Nhưng bà đã chọn trở về Việt Nam, bắt đầu lại mức lương chỉ khoảng gần 5 triệu đồng.
Nhân dịp Quốc tế phụ nữ 8/3, nữ giáo sư trẻ nhất năm 2025 chia sẻ với phóng viên Dân trí về con đường đến khoa học, những lựa chọn tưởng như “cố chấp” và cách một người phụ nữ làm khoa học cân bằng giữa phòng thí nghiệm và cuộc sống đời thường.
“Tôi chỉ mơ làm giáo viên Vật lý, không nghĩ sẽ đi xa đến vậy”
Chào GS.TS Trần Thị Thanh Vân. Chúc mừng bà với danh hiệu nữ giáo sư trẻ nhất năm 2025. Nhìn lại chặng đường hơn 20 năm, bà có nhớ khoảnh khắc nào ở Bình Định năm xưa đã nhen nhóm tình yêu Vật lý trong cô nữ sinh trường làng?
– Thực sự ngày đó điều kiện ở quê khó khăn lắm, chúng tôi chủ yếu “học chay” qua sách vở, làm gì có phòng thí nghiệm hiện đại. Tình yêu Vật lý của tôi bắt đầu rất hồn nhiên, từ sự ngưỡng mộ phong cách sư phạm và cách truyền đạt của người thầy dạy phổ thông. Thầy truyền cảm hứng cho tôi yêu môn học này trước, rồi sau đó mới là sự hứng thú với các hiện tượng xung quanh mình.
Hồi đó tôi ngây thơ lắm, chỉ ấn tượng về những thứ như bảy sắc cầu vồng, tán sắc ánh sáng hay hiệu ứng quang điện. Ước mơ duy nhất của tôi lúc bấy giờ chỉ đơn giản là được thực hiện và quan sát những hiện tượng này và phấn đấu trở thành một giáo viên dạy Vật lý, không nghĩ sẽ đi xa đến vậy.
Vậy đâu là “ngã rẽ” quan trọng nhất khiến một cô giáo tương lai quyết định dấn thân vào những phòng thí nghiệm đầy khắc nghiệt?
– Tôi cho rằng mình may mắn khi gặp được những người thầy, người bạn truyền cảm hứng và gieo cho mình một niềm tin mãnh liệt: Rằng mình có thể làm được.
Trong khoa học, đầu tiên bạn phải tin vào khả năng của chính mình và tin vào giá trị của vấn đề mình đang theo đuổi. Đó là động lực mạnh mẽ nhất giúp tôi vượt qua rào cản từ lý thuyết sách vở sang thực hành thực nghiệm.
Khi tôi tốt nghiệp đại học năm 2002 và được giữ lại trường công tác, điều kiện nghiên cứu ở Việt Nam lúc đó gần như bằng không. Tôi học Thạc sĩ mà chủ yếu vẫn là làm trên máy tính, không có thực nghiệm. Chính vì khao khát được “chạm” vào vật chất, tôi quyết định đi du học vào năm 2008 theo chương trình ngân sách Nhà nước.
Bỏ lại hào quang nước Pháp, về nước nuôi ngọn lửa khoa học
Giai đoạn làm Tiến sĩ tại Pháp chắc hẳn là một bước ngoặt lớn với bà. Nghe nói bà đã có một cuộc đối thoại khá “thú vị” với giáo sư hướng dẫn người Pháp về chuyện lương bổng khi quyết định về nước?
– Đúng là một kỷ niệm không bao giờ quên. Ngày tôi bảo vệ Tiến sĩ vào 20/10/2011, giáo sư của tôi tại Pháp đã đề nghị tôi ký hợp đồng làm Postdoc (sau tiến sĩ) vào 10 ngày sau đó với mức lương 2.500 euro/tháng (khoảng 70-75 triệu đồng). Thời điểm đó, 2.500 euro là một con số rất lớn, trong khi học bổng tôi nhận chỉ có hơn 700 euro.
Giáo sư hỏi tôi một câu rất thực tế: “Về Việt Nam, họ trả em bao nhiêu?”. Thú thật lúc đó tôi thấy cũng ngại nhắc về mức thu nhập thật sự. Lương trường trả lúc đó chưa tới 5 triệu đồng.
Tôi làm tròn lên là ở Việt Nam trả 200 euro (gần 6 triệu đồng). Nghe xong, cô tôi nhấn mạnh là em nên cân nhắc lại vì biết 200 euro so với 2.500 euro vẫn là một khoảng cách quá lớn.
Nhưng trong đầu tôi lúc đó chỉ có một suy nghĩ duy nhất là mình sẽ về Việt Nam. Trước khi đi du học, tôi đã xác định học xong sẽ quay về nên chỉ có một mục tiêu duy nhất đó thôi.
Có lẽ quyết định đó hơi “cố chấp”, nhưng tôi nghĩ mọi thứ đều có cái duyên.
Sự “kiên định đến mức cố chấp” đó có khiến bà gặp khó khăn khi đối mặt với thực tế cơm áo gạo tiền những ngày đầu trở về?
– Khó khăn chứ, vì sức khỏe tôi lúc đó cũng không tốt. Nhưng tôi may mắn gặp được những người thầy lo cho mình. Khi về nước năm 2011, dù lương thấp và có đơn vị khác mời chào hậu hĩnh, tôi vẫn quyết bám trụ tại trường.
Rất may là sau đó tôi xin được các đề tài từ Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia (Nafosted). Chính nguồn kinh phí từ quỹ này đã giúp tôi ổn định cuộc sống và quan trọng nhất là có tiền mua sắm trang thiết bị nhỏ để duy trì “ngọn lửa” khoa học.
Nếu không có những chính sách hỗ trợ đúng lúc như vậy, có lẽ sự kiên định của tôi khó lòng vượt qua được những khắc nghiệt của thực tế.
Sau khi bảo vệ tiến sĩ, tôi được mời ở lại Pháp với lương khoảng 2.500 Euro, gấp hơn 10 lần nếu về nước. Nhưng trong đầu tôi chỉ nghĩ: học xong phải về Việt Nam.
Nhìn lại hành trình đã qua, tôi luôn dành một sự tri ân sâu sắc và lòng biết ơn vô hạn tới những người thầy, người cô đã dìu dắt, đào tạo và thắp lên trong tôi ngọn lửa đam mê khoa học.
Đặc biệt, được là sinh viên và nay trở thành một thành viên, một giảng viên của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên – ngôi trường đã đặt những viên gạch đầu tiên cho sự nghiệp của mình – đó là niềm tự hào và cũng là động lực lớn lao nhất để tôi không ngừng nỗ lực mỗi ngày.
Vũ khí của “bóng hồng” ngành Vật lý: Sự tỉ mỉ vượt trội nam giới
Ngành Vật lý thường được xem là “sân chơi” của nam giới. Là ứng viên duy nhất của ngành này được công nhận Giáo sư năm 2025, bà có bao giờ cảm thấy mình bị “lép vế”?
– Trong môi trường quốc tế hay ở khoa, trường, tôi không thấy sự lép vế. Ngược lại, tôi nhận ra phụ nữ có những ưu điểm rất đặc thù cho nghiên cứu khoa học.
Người Việt mình vốn cần cù và phụ nữ thì cực kỳ tỉ mỉ. Trong khoa học thực nghiệm, độ chính xác là cực kỳ quan trọng. Sự tỉ mỉ, chịu khó của phụ nữ Việt Nam chính là “vũ khí” giúp chúng tôi vượt qua mọi khó khăn, định kiến.
Nhưng rõ ràng phụ nữ làm khoa học cơ bản phải chịu thiệt thòi hơn về thời gian và sức khỏe?
– Đúng là như vậy. Khó khăn lớn nhất của tôi là thời gian. Mỗi ngày chỉ có 24 giờ mà tôi vừa làm quản lý, vừa giảng dạy, vừa nghiên cứu. Tôi khao khát có thêm thời gian để tự tay làm thực nghiệm, thực hiện những ý tưởng của mình nhưng lực bất tòng tâm.
Vì vậy, tôi chọn cách xây dựng nhóm nghiên cứu mạnh, hỗ trợ các em sinh viên, nghiên cứu sinh cùng làm. Tôi tạo ra môi trường mà ngày xưa tôi từng thiếu thốn để các em có không gian phát triển tốt nhất.
GS Trần Thị Thanh Vân trong một chuyến công tác (Ảnh: NVCC).
Với vai trò là Trưởng khoa, bà làm thế nào để khuyến khích các nữ sinh theo đuổi con đường STEM đầy chông gai này?
– Tôi luôn quán triệt trong khoa là phải tạo điều kiện cho sinh viên tiếp cận nhóm nghiên cứu sớm. Phải làm sao cho các em cảm thấy yêu thích, tin vào bản thân mình trước đã.
Hiện nay, vật liệu mới được xác định là một trong 11 định hướng công nghệ chiến lược cần ưu tiên phát triển của quốc gia, đây là lĩnh vực đã và đang được đào tạo, nghiên cứu tại Khoa Khoa học và Công nghệ Vật liệu hơn 20 năm qua. Đó là cơ hội vàng và cũng sẽ có thách thức. Tôi muốn các em thấy rằng khoa học không phải là lý thuyết suông mà là thứ có thể hiện thực hóa, đóng góp trực tiếp cho sự phát triển của đất nước.
Phía sau phòng thí nghiệm là gia đình
Bà làm thế nào để “chia ngăn” tâm trí giữa những công việc bộn bề và những chăm lo cho gia đình và cuộc sống đời thường?
– Tôi vẫn làm nội trợ chứ! Tôi có hai con, một bạn lớp 8 và một bạn lớp 3. Các con tôi rất thích ăn món mẹ nấu. Dù đi làm về mệt đến mấy, nghe con bảo: “Con thích mẹ nấu món này” là tôi lại lúi húi vào bếp.
Với tôi, đó là cách gắn kết tuyệt vời nhất. Nếu mình tạo ra khoảng cách quá lớn với con cái, sau này chúng sẽ không chia sẻ với mình nữa, lúc đó mới nảy sinh nhiều vấn đề đáng lo hơn.
Hai con phản ứng thế nào khi mẹ trở thành “Nữ giáo sư trẻ nhất năm”?
– Nhà tôi có hai “trường phái” đối lập hoàn toàn. Bạn lớn từ khi biết tin thì thay đổi tư duy hẳn, tự nhiên có động lực học tập và bảo: “Con sẽ phấn đấu để làm thầy giáo giỏi như mẹ”.
Còn bạn nhỏ thì lại thốt lên: “Mẹ làm Giáo sư con thấy áp lực quá, mẹ khắt khe với con quá!”. Bạn ấy chỉ muốn mẹ là một người mẹ bình thường thôi, không cần học hàm học vị gì cho khắt khe cả.
Vậy còn ông xã thì sao ạ? Người ta thường bảo “đàn ông xây nhà, đàn bà xây tổ ấm”, nhưng với một nữ giáo sư bận rộn với các hạt nano và những chuyến công tác quốc tế như bà, có bao giờ trật tự này… hơi đảo ngược một chút không? Ông xã có áp lực khi vợ là nữ giáo sư trẻ nhất năm?
– Thực ra anh ấy cũng thấu hiểu lắm nên không than phiền đâu, nhưng chắc là cũng có chút “áp lực” thầm lặng đấy! Chồng tôi làm lĩnh vực hoàn toàn khác. Thế nhưng, anh chính là người “chia lửa” cùng tôi bởi đôi khi họp hành hay những chuyến công tác dài ngày thì anh ấy sẽ lo chính cho hai bạn nhỏ.
May mắn nữa là tôi có sự ủng hộ của hai bên gia đình nội, ngoại. Nói chung, tôi thấy rất may mắn trong con đường khoa học.
Quan niệm dạy con của bà như thế nào?
– Quan điểm của tôi khá đơn giản: hãy cứ thuận theo tự nhiên và làm mọi thứ với sự nỗ lực cao nhất. Với tôi, hạnh phúc lớn nhất của một người làm mẹ không phải là con mình phải xuất chúng hay đứng đầu lớp, mà là thấy con được lớn lên khỏe mạnh, bình thường và vui vẻ.
Trong giáo dục con cái, tôi không tạo áp lực về điểm số hay ép con đi học thêm. Thay vào đó, tôi luôn đặt một câu hỏi duy nhất cho các con: “Con đã cố gắng hết sức chưa?”. Nếu câu trả lời là “rồi”, thì dù kết quả thế nào, tôi cũng hoàn toàn đón nhận và vui vẻ.
Có lẽ cách nghĩ đó đến từ chính trải nghiệm của tôi khi còn nhỏ. Ngày trước hoàn cảnh gia đình khá khó khăn, nhiều khi nhìn bạn bè có điều kiện này kia mình cũng ao ước lắm. Nhưng rồi mình hiểu điều kiện của gia đình đến đâu thì phải tìm cách vượt qua và cố gắng trong khả năng của mình.
Vì vậy khi dạy con, tôi muốn các con hiểu hoàn cảnh của gia đình ở mức độ nào để từ đó tự tạo động lực cho bản thân. Tôi mong các con có thể độc lập trong suy nghĩ và trong những quyết định của mình.
Trước đây ba mẹ tôi không can thiệp quá nhiều vào việc học của con cái. Mình muốn học gì, chọn con đường nào thì tự quyết định. Có lẽ nhờ vậy mà khả năng tự học và sự nỗ lực của mình được hình thành từ sớm.
Tôi muốn truyền lại tinh thần đó cho các con: biết tự học, tự cố gắng và tìm con đường của chính mình, dù đôi khi có thể đi chậm hơn một chút nhưng vẫn là con đường do mình lựa chọn.
Nhiều bạn trẻ hiện nay rất sợ kết hôn vì lo vướng bận sự nghiệp. Từ trải nghiệm của cá nhân, bà có lời khuyên nào cho họ?
– Tôi nghĩ điều quan trọng là mỗi người cần hiểu rõ điều gì thực sự có ý nghĩa với mình.
Kết hôn hay xây dựng gia đình không nhất thiết là điều cản trở sự nghiệp. Nếu bạn có một người bạn đời hiểu và tôn trọng công việc của mình thì gia đình thậm chí còn trở thành nguồn động lực lớn.
Tất nhiên, để làm được điều đó, cả hai phía đều cần sự chia sẻ và cảm thông.
Trong cuộc sống, hiếm khi mọi thứ hoàn hảo tuyệt đối. Nhưng nếu mình biết sắp xếp và ưu tiên điều gì quan trọng, thì hoàn toàn có thể vừa theo đuổi sự nghiệp vừa chăm sóc gia đình.
Nhân dịp 8/3, bà muốn gửi gắm điều gì đến những người phụ nữ?
– Tôi nghĩ quan trọng nhất là phụ nữ phải tự tìm được niềm vui và biết yêu bản thân mình. Nếu mình không tự tạo được niềm vui cho chính mình thì rất khó để vượt qua những áp lực từ môi trường bên ngoài hay những khó khăn trong cuộc sống.
Mỗi phụ nữ nên tìm cho mình một điểm mạnh, một sự lạc quan riêng. Với tôi, sự lạc quan chính là điểm mạnh nhất. Đừng nghĩ điều gì quá to tát, cũng không cần phải là Giáo sư mới thấy tự hào.
Ngay cả với chức danh giáo sư, tôi cũng chưa bao giờ nghĩ đó là sự tự hào để nâng mình lên một tầm cao nào đó, mà chỉ xem nó như một sự động viên và ghi nhận để mình cố gắng hơn mỗi ngày.
Lời khuyên của tôi cho chị em phụ nữ là: Hãy cứ tìm những niềm vui nho nhỏ để cân bằng cuộc sống. Khi mình biết tận hưởng cuộc sống của chính mình, mình mới có đủ năng lượng để làm việc hay chăm sóc gia đình một cách hạnh phúc nhất.
Xin cảm ơn Giáo sư về cuộc trò chuyện thú vị này!
Huyên Nguyễn (thực hiện)
Ảnh: Huyên Nguyễn, HCMUS, VNU-HCM, NVCC
Nguồn: https://dantri.com.vn/giao-duc/nu-giao-su-bo-muc-luong-khung-o-phap-ve-nuoc-lam-viec-20260307223153606.htm
