Xung đột Trung Đông: Không nước nào, chỉ Iran và Mỹ mới mở được cửa ngoại giao

Cuộc chiến ở Trung Đông giữa Mỹ và Israel với Iran đã bước sang tuần thứ hai và vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt.

Trong một diễn biến đáng chú ý, vào cuối tuần qua, Tổng thống Mỹ Donald Trump yêu cầu Iran “đầu hàng vô điều kiện” như là kết quả duy nhất có thể chấp nhận được để chấm dứt xung đột. Đáp lại, Tổng thống Iran – ông Masoud Pezeshkian tuyên bố ý tưởng rằng Iran đầu hàng vô điều kiện là “một giấc mơ mà kẻ thù của chúng ta phải mang theo xuống mồ”.

Trước tình hình căng thẳng này, báo Pháp Luật TP.HCM đã có cuộc trao đổi với ThS Hoàng Việt (Giảng viên ĐH Luật TP.HCM) về triển vọng ngoại giao và lối thoát cho cuộc chiến hiện nay.

Có cánh cửa ngoại giao, nhưng không dễ mở

. PV: Tổng thống Mỹ Donald Trump yêu cầu Iran đầu hàng vô điều kiện, trong khi đó, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cho biết một số quốc gia đã bắt đầu nỗ lực hòa giải. ThS đánh giá thế nào về triển vọng ngoại giao ở thời điểm hiện nay, và liệu còn “cánh cửa ngoại giao” nào vẫn đang mở?

+ ThS Hoàng Việt: Đến thời điểm này, có thể nói triển vọng ngoại giao vẫn rất khó khăn. Thực tế chúng ta thấy các bên vẫn đang nghiêng về giải pháp quân sự, tức là vẫn tiếp tục đánh nhau. Khi các bên còn lựa chọn cách giải quyết bằng vũ lực như vậy thì việc một quốc gia đứng ra làm trung gian hòa giải là rất khó.

Ngay cả trong thế giới Hồi giáo, các nước cũng có những lợi ích và lập trường riêng nên không dễ tìm được một bên đủ uy tín để đứng ra hòa giải. Những quốc gia nhỏ trong khu vực đôi khi có thể đóng vai trò kết nối, nhưng nếu các bên lớn chưa sẵn sàng thì rất khó đạt kết quả.

Những cường quốc hiện cũng mới chỉ đưa ra các tuyên bố ngoại giao, chứ chưa đạt được bước tiến thực chất nào. Điều đó cho thấy con đường ngoại giao hiện nay vẫn còn rất nhiều trở ngại.

Một số quốc gia như Oman hay Qatar vẫn duy trì các kênh liên lạc hậu trường với Iran. Những kênh liên lạc như vậy về nguyên tắc vẫn có ý nghĩa. Tuy nhiên, phải nhìn nhận rằng các quốc gia như Oman hay Qatar là những nước nhỏ, nên khả năng tác động của họ cũng có giới hạn.

Nếu các bên xung đột đồng ý tìm kiếm giải pháp ngoại giao thì các kênh này có thể phát huy tác dụng, giúp truyền đạt thông điệp hoặc tạo ra những tiếp xúc ban đầu. Nhưng nếu các bên vẫn quyết tâm tiếp tục đối đầu quân sự thì những kênh này khó có thể tạo ra thay đổi lớn.

Nói cách khác, những kênh liên lạc hậu trường có thể tồn tại và duy trì đối thoại ở mức độ nào đó, nhưng hiệu quả thực sự của chúng vẫn phụ thuộc vào ý chí chính trị của các bên xung đột.

. Trong bối cảnh hiện nay, theo ThS, những quốc gia nào đang nắm giữ đòn bẩy hiệu quả nhất để có thể làm trung gian hòa giải?

+ ThS Hoàng Việt: Khi nói đến vai trò trung gian trong các xung đột ở Trung Đông, cần nhìn nhận rằng câu chuyện không chỉ xoay quanh một quốc gia duy nhất. Hiện nay có ít nhất ba cường quốc có ảnh hưởng lớn đến các vấn đề quốc tế là Mỹ, Nga và Trung Quốc.

Trước đây, Mỹ gần như giữ vai trò chi phối trong nhiều vấn đề toàn cầu. Nhưng sau nhiều cuộc chiến kéo dài, ảnh hưởng của Mỹ cũng phần nào suy giảm tương đối so với trước. Trong khi đó, Trung Quốc đang trỗi dậy mạnh mẽ, khiến cán cân quyền lực quốc tế trở nên phức tạp.

Chúng ta có thể thấy rõ sự cạnh tranh giữa các cường quốc. Tại Liên Hợp Quốc, đại diện của Nga, Mỹ và Trung Quốc thường xuyên tranh luận gay gắt với nhau. Những cuộc tranh luận đó không chỉ là bất đồng quan điểm mà còn phản ánh sự đối đầu về lợi ích và chiến lược.

Về vai trò trung gian, nhiều người cho rằng Trung Quốc có thể là một bên có khả năng tham gia. Trung Quốc có sức mạnh kinh tế lớn và có quan hệ với nhiều quốc gia trong khu vực Trung Đông, bao gồm cả Iran và các nước vùng Vịnh.

Tuy nhiên, việc Trung Quốc có thực sự can thiệp sâu hay không lại là câu chuyện khác. Trên thực tế, Bắc Kinh cũng phải cân nhắc rất nhiều yếu tố, đặc biệt quan hệ với Mỹ. Vì vậy, khả năng Trung Quốc tham gia ở mức độ ngoại giao, đưa ra lời kêu gọi hòa bình là có, nhưng hành động can thiệp mạnh mẽ thì khó xảy ra.

Nga cũng ở trong tình thế tương tự. Việc trực tiếp can dự sâu vào một cuộc xung đột mới có thể mang lại nhiều rủi ro.

Trật tự Trung Đông sẽ thay đổi

. Theo ThS, đâu là những điều kiện tiên quyết để Mỹ và Iran có thể chấp nhận ngồi vào bàn đàm phán? Tương quan lực lượng cho thấy những khó khăn đối với Iran, liệu Tehran có thể phải nhượng bộ để hạ nhiệt căng thẳng?

+ ThS Hoàng Việt: Điều quan trọng trước hết là phải xác định những “lằn ranh đỏ” trong chiến tranh. Một số nhà ngoại giao quốc tế từng nhấn mạnh rằng chiến tranh không nên nhằm vào dân thường. Bản chất của chiến tranh là xung đột giữa các lực lượng quân sự, còn người dân bình thường không nên bị kéo vào vòng xoáy bạo lực.

Nếu những nguyên tắc cơ bản đó được tôn trọng thì đây có thể là bước đầu tiên để mở ra các cuộc đối thoại.

Về phía Mỹ, tổn thất trực tiếp trong các chiến dịch quân sự hiện nay được cho là không lớn. Nhờ ưu thế công nghệ và chiến lược quân sự, Mỹ thường cố gắng hạn chế tối đa thương vong của binh sĩ. Điều này khiến Washington có vị thế tương đối thuận lợi khi gây sức ép quân sự hoặc ngoại giao.

Hiện nay có thể thấy phía Mỹ vẫn đang rất cứng rắn. Thậm chí có những tuyên bố cho rằng xung đột có thể kéo dài thêm vài tuần, hoặc lâu hơn, và không loại trừ khả năng gia tăng sự can dự quân sự. Điều đó cho thấy phía Mỹ vẫn chưa có dấu hiệu mệt mỏi hay sẵn sàng xuống thang.

Trong khi đó, Iran đang phải đối mặt nhiều khó khăn cả trong và ngoài nước. Một số tín hiệu cho thấy trong nội bộ Iran cũng đã xuất hiện những ý kiến muốn tìm kiếm giải pháp đối thoại để giảm căng thẳng. Nếu xung đột kéo dài thêm và tổn thất ngày càng lớn, khả năng các bên buộc phải xem xét lại và tìm cách ngồi xuống đàm phán là hoàn toàn có thể xảy ra.

Vì vậy, việc Iran có đưa ra nhượng bộ hay không và mức độ nhượng bộ ra sao vẫn rất khó dự đoán. Hiện tại có thể nói cả hai bên đều đang giữ lập trường khá cao, nên xung đột có khả năng còn kéo dài thêm một thời gian nữa.

. Nếu xung đột tiếp tục leo thang và con đường ngoại giao chưa đạt được kết quả, kịch bản nào có khả năng xảy ra tiếp theo đối với xung đột Trung Đông và mức độ leo thang có thể đến đâu, thưa ThS?

+ ThS Hoàng Việt: Nếu chiến tranh tiếp tục xảy ra thì hậu quả chắc chắn sẽ rất nghiêm trọng. Iran có sức mạnh quân sự nhất định, nhưng Mỹ có ưu thế vượt trội, đặc biệt là về công nghệ quân sự và các loại vũ khí hiện đại. Nếu Mỹ quyết định can dự sâu hơn, cán cân sức mạnh sẽ nghiêng rất mạnh về phía Mỹ.

Iran hiện đang ở trong tình thế khó khăn. Trong khi đó, Mỹ vẫn có sức mạnh quân sự rất lớn. Một số nguồn tin phương Tây cho rằng Iran có thể không đủ khả năng duy trì cuộc chiến trong thời gian dài, đặc biệt về nguồn lực và vũ khí, nhưng những đánh giá này cũng cần được theo dõi thêm.

Ở góc độ khu vực, xung đột chắc chắn sẽ làm thay đổi trật tự Trung Đông. Những tổn thất về lãnh đạo và lực lượng quân sự đã cho thấy mức độ nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng này. Vì vậy, quan hệ giữa Iran với các nước trong khu vực, cũng như quan hệ giữa các cường quốc với Trung Đông, có thể sẽ phải điều chỉnh sau khi xung đột kết thúc.

Tuy nhiên, cụ thể trật tự mới sẽ hình thành như thế nào thì vẫn còn rất khó dự đoán, bởi cuộc xung đột này không chỉ là vấn đề giữa hai quốc gia, mà còn gắn với lợi ích chiến lược của nhiều cường quốc trên thế giới.

. Xin cảm ơn ThS Hoàng Việt.