Thực sự có lợi cho sức khoẻ hay tiềm tàng nhiều mối nguy?

Những chai dung dịch nhiều màu sắc, vị cam, chanh hay dâu đang được nhiều nhà thuốc giới thiệu như “Oresol” giúp bù nước, bù điện giải cho trẻ nhỏ. Không ít phụ huynh khi con bị sốt, tiêu chảy, mất nước được tư vấn mua các sản phẩm dạng chai này về uống thay nước.

Nhà thuốc tư vấn thực phẩm chức năng như thuốc Oresol

Trong bản tin phát sóng trên VTV1 ngày 14/3, phóng viên trong vai phụ huynh đến một nhà thuốc hỏi mua Oresol cho trẻ đang ốm. Nhân viên bán thuốc lập tức giới thiệu sản phẩm dạng chai và khẳng định có thể sử dụng cho cả trẻ em lẫn người lớn.

Khi phóng viên hỏi nếu trẻ bị tiêu chảy thì có dùng được không, nhân viên nhà thuốc trả lời: “Dùng được, đi ngoài đều dùng được”. Thậm chí người bán còn tư vấn rằng loại dung dịch này có thể uống theo nhu cầu, khi khát thì uống và có thể dùng thay nước.

Thực tế, Oresol là thuốc bù nước và điện giải thường được bác sĩ kê đơn trong điều trị tiêu chảy. Tuy nhiên, trên thị trường hiện nay, nhiều sản phẩm dạng nước đóng chai được gọi chung là Oresol dù thực chất chỉ là thực phẩm chức năng. Điều này khiến nhiều phụ huynh nhầm lẫn và mua về sử dụng để điều trị tiêu chảy, sốt cao hoặc mất nước cho con.

Chị Nguyễn Thị Hạnh Lê (Hưng Yên) cho biết khi hỏi mua Oresol, nhân viên nhà thuốc đưa ngay một chai dung dịch đóng sẵn và khuyên cho trẻ uống càng nhiều càng tốt. Tương tự, chị Đinh Thị Huệ (Thanh Hóa) kể rằng khi con bị tiêu chảy mất nước, nhà thuốc đã đưa cho chị một chai dung dịch màu cam để cho trẻ uống.

Tại một số cửa hàng thuốc gần bệnh viện, phóng viên ghi nhận nhiều nhân viên bán các loại dung dịch đóng chai này và giới thiệu chúng có công dụng bù nước giống Oresol. Khi được hỏi về loại Oresol dạng gói truyền thống, một nhân viên cho biết loại đó “khó uống nên ít trẻ uống”, còn dung dịch đóng chai thì “có thêm nhiều thành phần hơn”.

Một nhân viên nhà thuốc khẳng định: “Nhiều thành phần thì tốt. Uống nhiều không vấn đề gì, uống khi khát thì uống, thay nước luôn”.

Tuy nhiên, theo các bác sĩ, những sản phẩm thực phẩm chức năng này không thể thay thế thuốc Oresol trong điều trị tiêu chảy, thậm chí có thể gây hại nếu sử dụng không đúng.

Bệnh nhi trở nặng, thậm chí tử vong do uống sai

Các chuyên gia cho biết nhiều sản phẩm dạng chai đang sử dụng công thức cũ với hàm lượng đường và muối cao hơn tiêu chuẩn. Đây là công thức mà gần 20 năm trước, Tổ chức Y tế Thế giới và Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc đã khuyến cáo không dùng trong điều trị tiêu chảy mất nước.

PGS.TS Nguyễn Tiến Dũng cho biết từng ghi nhận một trường hợp trẻ tử vong do sử dụng sai sản phẩm.

“Đã có một trường hợp tức là khi các bác sĩ của tôi chẩn đoán là tiêu chảy thì kê đơn là Oresol gói. Nhưng khi đi ra các hiệu thuốc thì lại được tư vấn Oresol thực phẩm chức năng. Vì uống như vậy cho nên em bé bị suy thận do mất nước rất nhiều và vì vậy cho nên em bé đã tử vong.”

Tại Bệnh viện Nhi Trung ương, nhiều em bé đang điều trị bệnh tiêu chảy. Người nhà cho biết, trước đó cũng đã ra hiệu thuốc mua Oresol, nhưng được người bán tư vấn mua những chai thực phẩm chức năng pha sẵn bù nước cho con. Tuy nhiên, bệnh không khỏi mà còn trở nặng hơn khiến trẻ phải nhập viện.

Theo chị Nguyễn Thị Hồng Nhung – một phụ huynh chia sẻ: “Con bị sốt và đi ngoài nhiều, có dấu hiệu mất nước. Họ đưa chai màu hồng hoặc màu vàng, nói là uống để bù nước và điện giải thôi”.

Tuy nhiên, theo ThS.BS Nguyễn Thị Ngọc Hồng, các bác sĩ cảnh báo rằng những dung dịch pha sẵn có màu sắc, vị ngọt hoặc chứa chất tạo hương thường được bổ sung phụ gia và đường. Những thành phần này có thể khiến tình trạng mất nước của trẻ trở nên nghiêm trọng hơn thay vì giúp cải thiện bệnh.

Thuốc Oresol chuẩn thường có vị mặn, chát và khó uống. Trong khi đó, các loại thực phẩm chức năng dạng chai lại có vị ngọt, pha thêm phẩm màu và hương liệu như cam, dâu, chanh để tạo mùi thơm, cảm giác dễ uống đặc biệt cho trẻ.

Chính việc pha thêm các thành phần này khiến dung dịch không còn đáp ứng được áp suất thẩm thấu cần thiết, làm giảm hiệu quả bù nước và điện giải. Ngoài ra, thuốc Oresol chỉ được sử dụng trong vòng 24 giờ sau khi pha để đảm bảo an toàn và hiệu quả điều trị, còn các sản phẩm thực phẩm chức năng dạng chai có thể để được trong nhiều ngày – một điểm khác biệt rất lớn nhưng ít người tiêu dùng nhận ra.

PGS.TS Nguyễn Thị Việt Hà – Trưởng khoa Tiêu hoá, Bệnh viện Nhi Trung ương – nhấn mạnh Oresol, dù ở dạng gói hay dung dịch, đều phải được đăng ký và quản lý như một loại thuốc.

PGS.TS Nguyễn Thị Việt Hà cho biết: “Oresol dạng gói hay dung dịch thì đều phải là thuốc chứ không thể là một thực phẩm chức năng hay thứ gì đó mình bổ sung vào với danh nghĩa tốt hơn cho sức khỏe. Vì nó tuân đúng theo quy chuẩn là một loại thuốc thì cần được đăng ký dưới dạng thuốc”.

Trước khi Oresol được sử dụng rộng rãi, tiêu chảy, đặc biệt ở trẻ em, từng là một trong những bệnh lý nguy hiểm do gây mất nước nhanh, rối loạn điện giải và có thể đe dọa tính mạng. Chỉ đến khi Oresol ra đời và được các tổ chức y tế khuyến cáo sử dụng, việc điều trị tiêu chảy mới đạt hiệu quả rõ rệt. Bù nước đúng cách, đúng loại được xem là yếu tố quan trọng giúp giảm nguy cơ tử vong do tiêu chảy.

PGS.TS Nguyễn Tiến Dũng cho biết: “Oresol được xếp vào dạng thuốc, đây là loại thuốc cứu mạng của những người tiêu chảy, đặc biệt là trẻ em. Cho nên người ta thấy dùng nhiều Oresol thì tỷ lệ tử vong do tiêu chảy sẽ giảm”.

Theo các chuyên gia, Oresol được pha theo tỷ lệ chuẩn nhằm bù lại lượng nước và điện giải mà cơ thể bị mất, giúp cơ thể hấp thu nước hiệu quả và hạn chế nguy cơ rối loạn điện giải. Vì vậy, dung dịch này không thể pha tùy tiện hoặc thay thế bằng các thành phần, tỷ lệ khác không đúng quy chuẩn.

PGS.TS Nguyễn Thị Việt Hà cũng cảnh báo: “Tỷ lệ muối đường phải tuân thủ theo nguyên tắc một và một. Nếu bệnh nhân bị tiêu chảy mà sử dụng các dung dịch Oresol pha sai, hay các dung dịch không thực sự là Oresol thì hệ lụy có thể khiến trẻ bị co giật. Lý do là khi nồng độ áp lực thẩm thấu trong dung dịch quá cao sẽ dẫn đến mất nước và tăng natri máu. Khi đó trẻ có thể xuất hiện các cơn co giật, mà khi co giật thì não bộ sẽ bị ảnh hưởng, rõ ràng tác động nghiêm trọng đến sức khỏe của trẻ”.

Đến nhân viên nhà thuốc cũng nhầm lẫn?

Trong nhiều thập kỷ qua, Tổ chức Y tế Thế giới đã nhiều lần điều chỉnh và hoàn thiện công thức Oresol nhằm phù hợp hơn với sinh lý người bệnh, đặc biệt là trẻ nhỏ và bệnh nhân tiêu chảy cấp. Tuy nhiên, tại Việt Nam, thuốc Oresol và các sản phẩm thực phẩm chức năng có công dụng tương tự lại đang tồn tại song song trên thị trường. Thậm chí, một số sản phẩm có tên gọi hoặc công dụng gần giống Oresol và được bày bán ngay trong các nhà thuốc, khiến người tiêu dùng rất dễ nhầm lẫn.

PGS.TS Nguyễn Tiến Dũng nhận định: “Chúng ta làm cái kiểu Oresol nhưng mà lại đăng ký thực phẩm thì rất dễ cho người tiêu dùng nhầm, thậm chí cả một dược sĩ đứng bán hàng cũng rất dễ nhầm giữa cái việc là thuốc hay là thực phẩm”.

Không chỉ tên gọi dễ gây hiểu lầm, trên bao bì của một số sản phẩm thực phẩm chức năng còn in nổi bật các cụm từ như “giảm tiêu chảy”, “bù nước”, “chống mất nước” vốn là chỉ định điều trị của thuốc.

Đáng chú ý, một số sản phẩm ghi rõ là do doanh nghiệp có trụ sở tại số 15, ngõ 2 Trần Quý Kiên, phường Dịch Vọng, quận Cầu Giấy, Hà Nội sản xuất. Tuy nhiên khi phóng viên tìm đến địa chỉ này, khu vực xung quanh cho biết không hề có công ty dược nào hoạt động tại đây.

Khi được hỏi, người dân sống tại căn nhà hiện tại cho hay: “Chưa thấy công ty thuốc bao giờ. Phải hơn 10 năm rồi. Em ở đây 7 năm mà cũng không thấy có công ty dược nào ở đây”.

Theo ghi nhận, trên thị trường hiện nay, một chai thực phẩm chức năng được giới thiệu có công dụng giống Oresol thường có giá từ 10.000 đến 20.000 đồng. Trong khi đó, một gói thuốc Oresol đúng chuẩn chỉ có giá vài nghìn đồng.

Không chỉ chênh lệch về giá, cơ chế hoa hồng cũng được cho là nguyên nhân khiến nhiều nhân viên nhà thuốc ưu tiên tư vấn thực phẩm chức năng thay vì thuốc.

Trong một cuộc trao đổi, khi phóng viên hỏi giá bán, nhân viên nhà thuốc cho biết: “5 nghìn một gói. Về anh pha cứ một gói là 250ml”. Trong khi đó, các chai dung dịch đóng sẵn đều có giá 10.000 đồng, chỉ khác vị.

Theo tìm hiểu của phóng viên, hiện nay trên thị trường có hàng chục sản phẩm thực phẩm chức năng dạng dung dịch bù nước được sản xuất với công thức gần giống nhau, khác chủ yếu ở mẫu mã, thương hiệu và nhà sản xuất. Những chai có hình thức bắt mắt, nhiều màu sắc thường dễ thu hút trẻ nhỏ hơn.

Đáng lo ngại là ngay cả một số nhân viên nhà thuốc cũng chưa phân biệt rõ Oresol là thuốc hay thực phẩm chức năng.

Trong một cuộc trao đổi, khi phóng viên hỏi mua thuốc cho trẻ khoảng 3 tuổi và đặt câu hỏi liệu có loại Oresol dạng thuốc hay không, nhân viên nhà thuốc trả lời: “Oresol nó không bao giờ có thuốc cả, nó là thực phẩm bổ sung”.

Nhiều phụ huynh cho biết họ hoàn toàn tin vào lời tư vấn của người bán thuốc. Chị Hoàng Thị Phương Thảo chia sẻ: “Ra nhà thuốc, mình bảo cháu sốt thì họ bán Oresol, họ đưa chai này (chai nước thực phẩm chức năng) và bảo về cho uống thôi. Hoặc họ nói uống càng nhiều càng tốt thì cứ mua nhiều thôi, có lúc mua cả thùng về cho uống”.

Nhà máy bia cũng có thể sản xuất

Một số doanh nghiệp hiện được cấp phép sản xuất cả thuốc Oresol và thực phẩm chức năng. Tuy nhiên trên thực tế, nhiều đơn vị lại ưu tiên sản xuất thực phẩm chức năng vì dễ tiêu thụ hơn và ít chịu sự kiểm soát chặt chẽ như thuốc.

Một nhân viên của doanh nghiệp sản xuất cho biết: “Dược sẽ kiểm tra chặt chẽ hơn các ngành khác. Bên y tế với dược họ kiểm tra thường xuyên, lấy mẫu liên tục. Thực phẩm thì lơ là hơn, ít kiểm tra. Nếu mình bán hẳn một dòng thực phẩm thì chẳng mấy ai để ý”.

Không chỉ các cơ sở dược phẩm, theo ghi nhận của phóng viên, một số nhà máy bia cũng tham gia gia công sản xuất thực phẩm chức năng.

Theo Cục Quản lý Dược (Bộ Y tế), thuốc Oresol do cơ quan này cấp phép và quản lý với quy trình thẩm định nghiêm ngặt. Trong khi đó, thực phẩm chức năng lại do Cục An toàn Thực phẩm cấp phép theo cơ chế doanh nghiệp tự công bố và hậu kiểm.

Ông Nguyễn Văn Lợi, Trưởng phòng đăng ký thuốc, Cục Quản lý Dược Việt Nam cho biết: “Một sản phẩm để đăng ký là thuốc thì phải đáp ứng đầy đủ các yêu cầu, tất cả phải nộp hồ sơ theo đúng quy định thông tư về đăng ký thuốc. Sau đó các chuyên gia sẽ thẩm định, có 4 nhóm chuyên gia tham gia đánh giá. Khi đạt yêu cầu mới trình ra Hội đồng tư vấn để xem xét thành phần, công thức, công dụng, liều dùng có phù hợp hay không, rồi mới đề xuất Bộ Y tế cấp giấy đăng ký lưu hành.

Trong khi đó, đối với thực phẩm chức năng thì quy định đơn giản hơn. Một bên là đăng ký với tiền kiểm và hậu kiểm, còn bên kia chủ yếu theo hình thức công bố, tức là doanh nghiệp chỉ cần công bố sản phẩm trước khi đưa ra thị trường”.

Theo luật sư Lê Văn Thiệp, Đoàn luật sư TP Hà Nội, việc một số sản phẩm có công dụng điều trị nhưng lại được đăng ký dưới dạng thực phẩm chức năng đang tạo ra nhiều hệ lụy.

Ông cho rằng: “Thuốc chữa bệnh đã bị biến thành thực phẩm để giúp doanh nghiệp dễ đăng ký hơn và tránh được các quy định ngặt nghèo của pháp luật về dược phẩm. Khi không được quản lý, kiểm soát chặt chẽ, các thương nhân có thể lợi dụng để đánh đồng khái niệm hoặc lừa dối người tiêu dùng. Hệ quả là nó tác động rất lớn đến sức khỏe, đặc biệt là trẻ em”.

Theo tìm hiểu của phóng viên, Bộ Y tế đã nhiều lần yêu cầu các doanh nghiệp điều chỉnh nhãn mác và tên gọi sản phẩm thực phẩm chức năng nhằm hạn chế nguy cơ nhầm lẫn với thuốc Oresol. Tuy nhiên trên thực tế, tình trạng này vẫn tiếp diễn và đã ghi nhận những tai biến ở trẻ em do sử dụng các sản phẩm bù nước không đúng cách.

Các chuyên gia cho rằng đã đến lúc cần thiết lập ranh giới rõ ràng hơn giữa thuốc điều trị và thực phẩm chức năng, nhằm tránh nhầm lẫn và bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng.

Nguồn: Chuyển động 24h