Rụng tóc, mất kinh, suy giảm sinh lực bởi lầm tưởng ‘kiêng ăn mỡ’

Ba tháng đầu năm 2025, với chế độ ăn bỏ tinh bột, kiêng dầu mỡ, cân nặng của cô sinh viên đại học ở Hà Nội, giảm từ 82 kg xuống 72 kg. Nhưng làn da bắt đầu khô ráp, tóc rụng từng búi, kinh nguyệt biến mất. 3 tháng sau, dù duy trì chế độ “sạch bóng” dầu mỡ, cân nặng Lan chững lại ở 70 kg. Một buổi sáng, cô ngất tại giảng đường, được đưa vào Bệnh viện Đại học Y cấp cứu. Kết quả khám, xét nghiệm cho thấy Lan bị rối loạn nội tiết và gan nhiễm mỡ.

Nam, 28 tuổi, cao 1,75 m nhưng nặng 95 kg, cũng kiêng ăn tinh bột và mỡ. Thực đơn của anh chỉ xoay quanh ức gà luộc, lòng trắng trứng và súp lơ hấp, thứ anh gọi là “chế độ ăn sạch tuyệt đối”. Tháng đầu, Nam giảm 10 kg. Nhưng đến tháng thứ ba, cơ bắp nhão dần dù vẫn tập gym đều đặn. Người đàn ông mất ngủ, kiệt sức, mất luôn hứng thú với cuộc sống. Bác sĩ nam khoa xác nhận nồng độ testosterone của Nam – hormone quyết định sinh lực và ham muốn ở đàn ông giảm mạnh.

Bác sĩ giải thích testosterone được tổng hợp từ cholesterol. Khi cơ thể không được cung cấp đủ chất béo, quá trình sản xuất hormone này bị gián đoạn. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology chỉ ra chế độ ăn rất ít chất béo (dưới 20% tổng năng lượng) có thể làm giảm nồng độ testosterone ở nam giới từ 10-15%.

Tại Việt Nam, khoảng 20 triệu người đang sống chung với thừa cân hoặc béo phì, chiếm 19,5% dân số. Con số ngày càng tăng và xu hướng trẻ hóa đang khiến giới y tế lo ngại. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp béo phì vào nhóm bệnh mạn tính phức tạp, với hệ lụy trải dài từ sức khỏe cá nhân đến gánh nặng kinh tế quốc gia. Trong bối cảnh đó, vô số phương pháp giảm cân tự phát lan truyền mạnh trên mạng xã hội mà không qua bất kỳ kiểm chứng khoa học nào.

PGS.TS.BS Trần Quang Nam, Trưởng khoa Nội tiết, Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM, giải thích cơ chế cốt lõi của béo phì là mất cân bằng năng lượng, khi lượng calo nạp vào vượt quá lượng cơ thể tiêu thụ. Lối sống hiện đại, với hàng giờ ngồi trước máy tính, ít vận động và thói quen ăn nhanh, uống nước ngọt, đẩy năng lượng dư thừa chuyển hóa thành mô mỡ. Nhưng nguy hiểm hơn, theo ông, là khi người ta phản ứng lại bằng các phương pháp phản khoa học, vô tình khiến cơ thể tăng cân trở lại.

Theo BS Dương Minh Tuấn, Khoa Nội tiết Đái tháo đường, Bệnh viện Bạch Mai, khi cơ thể tiêu thụ quá nhiều đường và tinh bột tinh chế, gan sẽ chuyển hóa phần dư thừa thành triglyceride và tích lũy tại chỗ. Đây chính là cơ chế gây ra gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD), hiện ảnh hưởng tới khoảng 25% dân số toàn cầu. Nước ngọt, trà sữa, bánh kẹo, bánh mì trắng và cơm trắng, chứ không phải dầu ăn, mới là thủ phạm trực tiếp trong nhiều trường hợp.

Bác sĩ Tuấn nhấn mạnh rằng vấn đề không phải ăn ít mỡ, mà là chọn đúng loại mỡ. Chất béo bão hòa từ mỡ động vật, da gà, nội tạng và đồ chiên rán nhiều lần làm tăng LDL-cholesterol, thứ thường được gọi là “cholesterol xấu”. Khi LDL tích tụ quá mức, nó lắng đọng vào thành động mạch, hình thành mảng xơ vữa, thu hẹp lòng mạch và nếu vỡ ra, có thể gây nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ. Ngược lại, chất béo không bão hòa từ cá biển, dầu ô-liu, quả bơ và các loại hạt như hạnh nhân, óc chó lại giúp tăng HDL-cholesterol, “đội dọn dẹp” vận chuyển cholesterol dư thừa về gan để đào thải.

“Mục tiêu của lối sống lành mạnh là giảm LDL và tăng HDL”, bác sĩ Tuấn nói.

Nguyên tắc nền tảng của giam cân là thâm hụt calo có kiểm soát, theo đó lượng calo nạp vào phải ít hơn lượng cơ thể tiêu thụ, bao gồm trao đổi chất cơ bản, hoạt động thường ngày và tập luyện. Nhưng thâm hụt đó không có nghĩa là bỏ đói. Chế độ ăn đảo ngược (reverse dieting) là một cách tiếp cận đang được nhiều chuyên gia khuyến nghị là ưu tiên thực phẩm giàu chất xơ, ít năng lượng như rau xanh, trái cây ít ngọt, cá và đậu phụ để kéo dài cảm giác no, trong khi vẫn đảm bảo đủ đạm, tinh bột phức hợp và chất béo lành mạnh.

Vận động đều đặn cũng không thể thiếu, không nhất thiết phải tập gym. Chỉ 30 phút đi bộ nhanh mỗi ngày đã có thể tăng HDL, giảm triglyceride và cải thiện quá trình chuyển hóa đường và mỡ. Một phân tích tổng hợp trên tạp chí Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology ghi nhận rằng hoạt động thể lực vừa phải, duy trì đều đặn, có thể tăng HDL-cholesterol trung bình từ 3–9%.

Thay nước ngọt, trà sữa hay nước ép đóng chai bằng nước lọc là một trong những điều chỉnh đơn giản nhưng hiệu quả nhất. Nước không chứa calo, không gây tăng đường huyết và giúp kéo dài cảm giác no trước bữa ăn.

“Giảm cân cần có lộ trình bền vững, không nên nôn nóng giảm quá nhanh gây teo cơ, mất nước”, bác sĩ Nam nói, thêm rằng chỉ cần giảm được 5-10% trọng lượng cơ thể, các chỉ số huyết áp, đường huyết, mỡ máu và tình trạng ngưng thở khi ngủ được cải thiện rõ rệt. Nếu người bệnh gặp căng thẳng, chững lại trong quá trình giảm cân, việc tham vấn bác sĩ tâm lý và chuyên gia là cần thiết để điều chỉnh cảm xúc cũng như duy trì động lực.

Thùy An