Bài viết trên tờ L’unité indo-chinoise, cơ quan của quyền lợi chính trị, thương mại, canh nông, kỹ nghệ của Nam kỳ, Cambốt, Bắc kỳ và Trung kỳ, xuất bản ở Sài Gòn, số 70 ngày 7.8.1885, ở đầu bài viết Những biến cố ở Huế khẳng định: “Cách đây vài ngày, chúng tôi đã viết là Tường chẳng bao giờ và sẽ chẳng bao giờ là đồng minh của chúng ta. Nay, cần thêm rằng, chúng ta chẳng hề tin tưởng một tý gì về những lời hứa hẹn chính thức nhất của ông ta và rằng sau chuyến bôn tẩu của nhà vua Annam cùng với vị Thượng thư Bộ Binh Tôn Thất Thuyết, ông ta ở lại kinh thành chỉ nhằm mục đích phục vụ cho những người nói trên (vua và Tôn Thất Thuyết) mà thôi”.
Chân dung Nguyễn Văn Tường trong đền thờ ông tại tỉnh Quảng Trị
Ảnh: Tư liệu Bảo tàng Lịch sử VN
Tư liệu trên cho thấy: Thực thể Đông Dương chưa được thiết lập chính thức trước năm 1887, nhưng đối với giới tư bản thực dân Đông Dương đã hình thành trên thực tế từ năm 1884 như tên của tờ báo. Và vì thế, tư bản thực dân không hề giấu giếm lòng hận thù đối với các đại thần chủ chiến trong triều Kiến Phúc và Hàm Nghi vì họ luôn luôn muốn bảo vệ đất nước và quyền lợi dân tộc trước áp lực của thực dân mỗi lúc một đè nặng.
Chưa kể, phụ chính Nguyễn Văn Tường luôn được thực dân và các giám mục nước ngoài xem là lãnh đạo nhóm chủ chiến trong triều đình Huế (cùng với Tôn Thất Thuyết), và vì thế họ thật sự căm ghét và không tin tưởng chút nào vào thiện chí muốn thương thuyết của ông. Đối với họ, sự khác biệt giữa Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường chẳng qua là sự phân công đối phó giữa hai vị phụ chính mà thôi. Một bài báo khác trên tờ Avenir militaire (Tương lai quân đội) đề ngày 26.9.1885. Ta không được biết xuất xứ tờ báo vì bài báo được cắt rời khỏi tờ báo. Với nhan đề L’arrestation du mandarin Tường (Vụ bắt giữ viên quan Tường), ký giả cho ta biết tình trạng của Nguyễn Văn Tường khi bị giam giữ ở Thương Bạc và trong trường hợp nào Thống tướng De Courcy đã cho lệnh bắt giam phụ chính.
Bài báo viết: Về việc bắt giữ quan Tường, chúng ta đã tìm thấy những thông tin sau trong một bức thư đề ngày 11.9 gửi cho hãng Thông tấn Haras: “Tôi đã gởi cho ông chiều hôm qua một điện tín để báo cho ông việc vị đệ nhất phụ chính Nguyễn Văn Tường bị bắt. Bằng cách nào và tại sao người ta bắt ông? Sau biến cố ngày 5 tháng 7, Tường tìm gặp Thống tướng (de Courcy), ông ta bị bắt cầm tù và buộc phục vụ cho nước Pháp. Thoạt tiên, tướng Tổng tham mưu định xử bắn ông, nhưng nghĩ lại, tốt hơn là giao cho ông ta tái lập guồng máy hành chính Annam nhưng ông ta vẫn là tù nhân chừng nào những xáo động chưa được sắp đặt yên ổn, người ta ủy thác cho ông ta tái lập niềm tin trong dân chúng và giúp chúng ta theo dõi tất cả hoạt động của giới quan lại. Ông ta có nhiệm vụ phải đưa vua hồi loan và không được phản bội lại chúng ta. Tất cả những điều kiện ấy đang được thực thi hay ít ra chúng ta tưởng như vậy cho đến những ngày gần đây, chúng ta hay biết rằng Tường liên lạc bí mật với thân phụ ông ta ở bên ngoài. Người ta không tìm thấy gì khi bắt giữ những người chuyển văn thư. Nhưng, vào chiều ngày thứ Hai vừa qua, tình cờ ta bắt giữ được một tên trong bọn chúng. Khám xét khắp người, người ta chẳng tìm thấy gì. Khi lột trần tên mật sứ kia, khám kỹ y, người ta đã tìm thấy một mảnh giấy nhỏ, nội dung được dịch ngay tại chỗ và quyết định bắt giữ Tường ngay tức thì. Nội dung mảnh giấy là gì, chỉ có thống tướng biết”.
Về quyết định bắt giữ phụ chính Nguyễn Văn Tường, tác giả cuốn L’Empire d’Annam cũng ghi nhận: “Ngày 5.9 là hạn chót hai tháng mà thống tướng De Courcy quy định cho Tường phải bình định Annam. Tường, như người ta nhận biết, đã cung cấp cho chúng ta những nguồn tin thất thiệt; mặc dù chúng ta đã giám sát chặt chẽ, ông ta vẫn liên lạc với những nhân vật đáng ngờ ở bên ngoài. Thống tướng quyết định cho bắt giữ ông ta”.
Vậy là các nguồn tư liệu đều cho chúng ta biết rằng trong thế bị cầm tù ở Thương Bạc, và dù bị giám sát chặt chẽ, Nguyễn Văn Tường vẫn liên lạc với bên ngoài cho đến khi bị phát giác và bị bắt. Cho nên, những việc ông công khai làm dưới sự ép buộc của người Pháp trong tình thế bị giam hãm là những hành động bất đắc dĩ, không thật tâm; còn những liên lạc bí mật với bên ngoài, chính là những cố gắng cuối cùng của ông nhằm phục vụ đất nước, bày tỏ lòng trung thành với vua Hàm Nghi. Đó là lý do chính yếu mà De Courcy quyết định bắt và lưu đày ông mặc dù de Champeaux và Giám mục Kim Long Caspar có ý kiến phản đối, muốn lợi dụng uy tín của ông, có lợi cho Pháp. (còn tiếp)
(Trích từ sách Góp nhặt tìm hiểu lịch sử Việt của nhà nghiên cứu Trần Viết Ngạc do NXB Tổng hợp TP.HCM ấn hành)
Nguồn: https://thanhnien.vn/gop-nhat-tim-hieu-lich-su-viet-tai-lieu-moi-ve-dai-than-nguyen-van-tuong-185260316225804001.htm
