Lễ hội Chùa Bà 400 năm tuổi ở nơi thương cảng hóa đồng ruộng

Giữa vùng quê An Hòa (xã Tuy Phước Bắc, tỉnh Gia Lai) những ngày này, người dân lại nô nức tổ chức lễ hội Chùa Bà – Cảng thị Nước Mặn. Lễ hội là dịp để cư dân nơi đây ôn lại ký ức về một đô thị ven biển phồn thịnh cách nay 400 năm (diễn ra vào 30 tháng giêng đến mồng 1, 2 tháng 2 âm lịch hằng năm).

Ngay từ sáng sớm, hàng ngàn người dân và du khách đổ về chùa Bà để tham gia nghi lễ “Nghinh thần rước sắc”, nghi thức mở đầu cho lễ hội kéo dài 3 ngày. Trong không khí trang nghiêm, đoàn người trong trang phục truyền thống lần lượt xuất phát, tái hiện hình ảnh 4 nghề gắn với đời sống cư dân xưa là ngư – tiều – canh – mục (đánh cá, đốn củi, làm ruộng và chăn nuôi). 

Những chiếc kiệu được khiêng qua các tuyến đường làng, đi qua 5 di tích gồm chùa Bà, chùa Ông, miễu bà Hỏa, miễu thần Hoàng làng và miễu song thần Hổ. Tại mỗi di tích, đoàn người sẽ tiến vào thắp hương, nghinh rước thần lên kiệu để đưa về chùa Bà làm lễ chính.

Đoàn rước không chỉ là nghi lễ tâm linh mà còn là một màn biểu diễn sống động. Trong dòng người, hình ảnh người ngư dân, tiều phu, nông dân, mục đồng hiện lên như những mảnh ghép của một cộng đồng từng gắn bó mật thiết với sông nước, núi rừng và đồng ruộng. Từng bước chân của đoàn rước sắc chậm rãi, đều đặn, thể hiện tinh thần hiếu lễ và sự gắn kết của cư dân vùng đất này qua nhiều thế hệ.

Theo Sở VH-TT-DL tỉnh Gia Lai, từ thế kỷ 16 đến 18, Cảng thị Nước Mặn từng phát triển rực rỡ, là trung tâm giao thương lớn của phủ Quy Nhơn. Khoảng năm 1610, thương nhân người Hoa từ Phúc Kiến, Quảng Đông đã đến đây buôn bán, sinh sống, hình thành nên một đô thị cổ sầm uất. Sự gặp gỡ giữa cư dân Việt và người Hoa không chỉ tạo nên một trung tâm thương mại mà còn mở ra quá trình giao thoa văn hóa sâu sắc.

Chùa Bà, nơi diễn ra lễ hội, được xây dựng trong bối cảnh ấy. Đây là nơi thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu, vị thần theo tín ngưỡng người Hoa, được tin là thường cứu giúp tàu thuyền gặp nạn trên biển. Khi du nhập vào vùng đất này, tín ngưỡng thờ Thiên Hậu đã hòa quyện với tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, trở thành linh hồn trong lễ hội của cư dân nơi đây.

Trong những ngày lễ, người dân treo đèn lồng trước nhà, chuẩn bị sẵn đồ ăn, thức uống để đón khách thập phương. Không khí lễ hội vì thế mang dáng dấp của một “cái tết thứ hai” trong năm.

Tuy nhiên, khác với Hội An, nơi vẫn còn giữ được gần như nguyên vẹn hình hài của một đô thị cổ, Nước Mặn đã trải qua những biến thiên lớn của tự nhiên và lịch sử. Từ một vùng sình lầy, nước biển theo sông rạch dâng lên mỗi ngày, con người đã khai phá, dựng xây thành thương cảng. Nhưng rồi theo thời gian, sông bồi, biển lấp, thương cảng dần suy tàn, lùi sâu vào đất liền và biến thành một làng quê yên tĩnh như hiện nay.

Những dấu tích vật chất của cảng thị xưa vì thế không còn nhiều. Ông Võ Xuân Lan (74 tuổi, làng An Hòa) cho biết, người dân từng đào được những chiếc neo tàu cổ tại khu vực chùa Bà. Đây là minh chứng hiếm hoi cho một thời giao thương tấp nập.

“Dù cảng thị không còn, nhưng văn hóa vẫn được giữ lại qua lễ hội. Những năm gần đây, lễ hội Chùa Bà – Cảng thị Nước Mặn được tổ chức quy mô hơn, thu hút đông đảo người dân ở nhiều nơi trên cả nước tham gia”, ông Lan chia sẻ.

Giữa nhịp sống hiện đại, lễ hội không chỉ là hoạt động tín ngưỡng mà còn là sợi dây nối quá khứ với hiện tại. Khi những đoàn rước đi qua làng, khi đèn lồng được thắp sáng trong từng mái nhà, Nước Mặn như trở lại thời kỳ hưng thịnh với hàng hóa giao thương, thuyền bè tấp nập ngược xuôi.

Ông Lê Anh Duy, Phó Chủ tịch UBND xã Tuy Phước Bắc, cho biết, tháng 8.2022, lễ hội Chùa Bà – Cảng thị Nước Mặn được Bộ VH-TT-DL công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

“Địa phương đã quy hoạch phát triển lễ hội thành sản phẩm văn hóa du lịch đặc trưng, thu hút đông đảo du khách. Thời gian tới, xã sẽ tiếp tục tôn tạo, phục dựng các di tích, di chỉ Cảng thị Nước Mặn để bảo tồn và phát huy giá trị đặc sắc này”, ông Duy nói.