Ca ghép đa tạng domino đầu tiên tại Việt Nam: Lá gan “lỗi” cứu thêm người

Lá gan “lỗi” là thủ phạm gây suy tim

Sáng 19/3, Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế) phối hợp với Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức công bố ca ghép đa tạng domino đầu tiên ở Việt Nam và cũng là đầu tiên ở khu vực Đông Nam Á. Đến nay, chỉ có hơn 100 ca ở Mỹ và châu Âu thực hiện kỹ thuật thay gan, tim đồng thời cho bệnh lý này.

PGS.TS Dương Đức Hùng, Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức chia sẻ về ca ghép lần đầu được thực hiện tại Việt Nam (Ảnh: Tất Thắng).

PGS.TS Dương Đức Hùng, Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức cho biết, ca ghép đa tạng domino này có nhiều nét khác biệt, không có nhiều nước trên thế giới thực hiện được.

Nam bệnh nhân 53 tuổi được chuyển đến Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, trong tình trạng suy tim, có các dấu hiệu tổn thương thần kinh, tổn thương thận.

Trước đó, bệnh nhân có tiền sử khỏe mạnh. Từ tháng 9/2024, bệnh nhân bắt đầu xuất hiện tình trạng mệt mỏi và yếu cơ khi đi lại, khám tại Bệnh viện Việt Pháp phát hiện giảm nhẹ chức năng tâm thu kèm dày thành cơ tim. Kết quả chẩn đoán xác định bệnh nhân mắc amyloidosis di truyền do đột biến gen transthyretin (TTR).

Trong khoảng một năm gần đây, bệnh tiến triển với các biểu hiện tê bì tứ chi, yếu hai chân, chóng mặt khi thay đổi tư thế và khó thở khi gắng sức, phù hợp với bệnh lý đa dây thần kinh ngoại biên và rối loạn thần kinh thực vật do amyloid.

PGS.TS.BS Nguyễn Quang Nghĩa, Giám đốc Trung tâm Ghép tạng, Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, cho biết, căn bệnh rối loạn chuyển hóa hiếm gặp của nam bệnh nhân, thường gây các biểu hiện ở cơ quan khác (như da), nhưng với ca bệnh này, nó lại biểu hiện ở tim mạch, thần kinh ngoại biên rất rõ, khiến bệnh nhân có nguy cơ tử vong do biến chứng suy tim.

Ghép gan được coi là liệu pháp thay đổi diễn tiến bệnh cho bệnh nhân amyloidosis vì gan là nơi sản xuất chính của hơn 90% protein TTR đột biến lưu thông trong máu. Việc thay thế gan cũ giúp loại bỏ nguồn protein sai hỏng này khỏi tuần hoàn một cách nhanh chóng. Đối với những trường hợp có thâm nhiễm cơ tim nặng gây suy tim không hồi phục, ghép gan – tim đồng thời là lựa chọn ưu tiên để ngăn chặn sự tái lắng đọng amyloid vào tim mới. 

“Các protein bị đứt gãy, không chuyển hóa được, lắng đọng trong tổ chức, gây tổn thương đa cơ quan, đặc biệt là tim. Vì vậy, sau khi hội chẩn chuyên môn, bệnh nhân được chỉ định ghép tim và thay lá gan “lỗi”, vốn là thủ phạm gây tổn thương đa cơ quan”, PGS Nghĩa thông tin.

PGS Hùng cho biết, dù gan của bệnh nhân về hình thái, chức năng là bình thường, nhưng lại là nơi sản xuất ra các protein đứt gãy này, nếu chỉ ghép tim mà không thay gan, tim vẫn tiếp tục bị tấn công, thêm tổn thương thận, tổn thương thần kinh đang tiến triển, nếu không thay gan để chữa dứt điểm, các cơ quan khác của bệnh nhân vẫn bị tấn công.

Quá trình lắng đọng không dừng lại, chỉ trong thời gian ngắn, sau khi thay tim bệnh nhân vẫn liệt, thận vẫn ảnh hưởng, nên việc thay tim – gan là hợp lý về khoa học, có chỉ định.

Ca ghép đặc biệt “lần đầu”, ghi tên bản đồ ghép tạng Việt Nam trên thế giới

PGS Hùng cho biết, với một lá gan “lỗi”, nam bệnh nhân 53 tuổi buộc phải thay tim, thay gan. Nhưng chức năng của lá gan này hoàn toàn bình thường. Các bác sĩ quyết định tận dụng được gan của một người đã mắc rối loạn chuyển hóa để mang lại khoảng 20 năm cuộc sống cho người bệnh khác.

Khi có tạng hiến từ một bệnh nhân nữ 42 tuổi bị chết não sau tai nạn giao thông, ngày 13/3, Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức đã thực hiện loạt trường hợp ghép tạng từ người hiến chết não, trong đó có 1 bệnh nhân mắc bệnh lý hiếm gặp là amyloidosis (thoái hoá bột) đã được ghép đồng thời cả tim và gan; lá gan của bệnh nhân amyloidosis hoàn toàn khoẻ mạnh đã được sử dụng để ghép cho bệnh nhân khác bị ung thư gan trên nền gan xơ.

Sau các ca đại phẫu căng thẳng, chỉ 12 giờ sau phẫu thuật, cả bệnh nhân được ghép gan, tim và bệnh nhân nhận lá gan “lỗi” của bệnh nhân amyloidosis đều tỉnh táo, tự thở. Đến nay, sau 5 ngày được phẫu thuật, các bệnh nhân đều tự đi lại, tự ăn uống.

PGS.TS Nguyễn Tiến Quyết, nguyên Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, chia sẻ thêm, các bác sĩ đã rất cân nhắc khi lựa chọn bệnh nhân nhận lá gan “lỗi” từ bệnh nhân phải ghép tim, gan.

“Với lá gan của bệnh nhân amyloidosis, trong trường hợp nếu phát bệnh gây tổn thương đa cơ quan, thời gian cũng cần tới 20-30 năm. Vì thế, có trường hợp bệnh nhân mới 38 tuổi, suy gan mong muốn, quyết tâm xin ghép, nhưng Hội đồng khoa học của bệnh viện phải cân nhắc. Cuối cùng, bệnh nhân 63 tuổi bị ung thư gan giai đoạn cuối được lựa chọn.

Bệnh nhân này ung thư gan giai đoạn cuối, không biết tiên lượng tháng hay ngày. Việc được ghép một lá gan mới dù “lỗi”, nhưng thời gian phải kéo dài tới 25-30 năm mới phát bệnh, thì người được ghép gan vẫn có một sức khỏe ổn định, một chất lượng cuộc sống tốt đến tuổi già”, PGS Quyết nói.

PGS.TS Nguyễn Tiến Quyết chia sẻ, ông từng gặp gỡ nhiều bác sĩ trên thế giới, các bác sĩ đều ghi nhận trình độ ghép tạng của Việt Nam (Ảnh: Tất Thắng).

PGS Hùng chia sẻ thêm, thường các bệnh nhân khi phải thay gan là lá gan đã hỏng, không còn chức năng. Nhưng lá gan của bệnh nhân amyloidosis không hỏng, chức năng gan hoàn toàn bình thường.

“Chỉ có trục trặc gen ở trong gan, tạo ra một protein bất thường, gây lắng đọng ở bộ phận khác, chứ không tại gan. Vì thế, ca bệnh ung thư gan được lựa chọn để ghép lá gan này là phù hợp cả về khoa học, đạo đức, bởi phải đến 20-30 năm sau sự lắng đọng nó mới phát tác. Còn nếu không ghép, kỳ vọng sống của bệnh nhân ung thư gan này tính bằng tháng, bằng ngày”, PGS Hùng nói.

TS.BS Hà Anh Đức đánh giá, ca bệnh ung thư gan với kỳ vọng sống bằng tháng, bằng ngày, khi nhận lá gan của một người đã mắc rối loạn chuyển hóa nhưng mang lại cuộc sống hàng chục năm, 20 năm khỏe mạnh, đó là thành tựu, là sự nhân văn trong y học.

TS.BS Hà Anh Đức đánh giá, những ca thành công này, góp phần nâng cao vị thế của y học Việt Nam (Ảnh: Tất Thắng).

Đây là bệnh lý hiếm gặp, và khả năng ghép đồng thời cả tim gan rất hạn chế. Theo thống kê tại Mỹ trong giai đoạn từ năm 2000 đến 2021 chỉ có 72 bệnh nhân đã thực hiện ghép tim, gan cho bệnh lý này. Các nước châu Âu mới chỉ ghi nhận 46 trường hợp thực hiện kỹ thuật này. Và ở châu Á chưa có ghi nhận trường hợp nào ghép đồng thời gan tim điều trị bệnh lý này.

Như vậy, Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức đã ghi danh trên bản đồ ghép tạng là một trong những số ít trung tâm thực hiện được kỹ thuật phức tạp là ghép đồng thời gan và tim cho bệnh lý hiếm gặp.

Thành quả từ hiệu ứng domino trong y học

Theo PGS Hùng, ghép gan Domino (Domino Liver Transplantation – DLT) là một kỹ thuật đặc biệt nhằm tối ưu hóa nguồn tạng hiến trong bối cảnh khan hiếm tạng nghiêm trọng. Trong quy trình này, lá gan được cắt bỏ từ bệnh nhân mắc amyloidosis di truyền do đột biến transthyretin (hATTR – vốn có cấu trúc giải phẫu và chức năng sinh lý gần như bình thường – sẽ được sử dụng để ghép cho một bệnh nhân khác trong danh sách chờ ghép, thường là người lớn tuổi hoặc bệnh nhân ung thư gan có tiên lượng sống hạn chế hơn thời gian khởi phát bệnh amyloidosis. 

Kỹ thuật ghép domino đầu tiên trên thế giới được thực hiện tại Bồ Đào Nha năm 1995, khi gan của một bệnh nhân tổn thương thần kinh do rối loạn chuyển hóa Amyloid mang đột biến Val30Met được sử dụng để ghép cho người nhận mắc ung thư gan.

Kể từ đó, DLT đã được triển khai rộng rãi tại nhiều trung tâm ghép tạng trên thế giới; đến năm 2017, danh sách đăng ký ghép gan Domino quốc tế ghi nhận hơn 1.200 ca ghép tại 66 trung tâm thuộc 21 quốc gia. Các kết quả lâm sàng cho thấy DLT là một phương pháp tương đối an toàn với tỷ lệ tử vong sau mổ khoảng 4%, trong khi tỷ lệ sống của người nhận đạt khoảng 86,7% sau 1 năm và khoảng 57–58% sau 10 năm, tương đương với nhiều loại ghép gan khác. 

Người bệnh hoàn toàn có thể chung sống với gan ghép trong thời gian dài ít nhất là 10-15 năm. Hình thái ghép gan domino được coi là phát kiến độc đáo trong lĩnh vực ghép tạng, cho phép tận dụng tối đa nguồn tạng, tránh lãng phí. Cụ thể lá gan của người bệnh amyloidosis hoàn toàn bình thường, cứu sống những bệnh nhân bị ung thư gan, suy gan…mà tiên lượng sống chỉ tính theo tháng nếu không được ghép gan.

Việc triển khai thành công kỹ thuật ghép gan Domino tại Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức đánh dấu lần đầu tiên kỹ thuật này được thực hiện tại Việt Nam, mở ra một bước tiến quan trọng trong lĩnh vực ghép tạng của nước ta. 

Với những lợi ích rõ rệt trong việc mở rộng nguồn tạng hiến và cứu sống nhiều bệnh nhân, ghép gan Domino được xem là một chiến lược quan trọng trong ghép tạng hiện đại và là minh chứng cho sự tiến bộ vượt bậc của phẫu thuật ghép tạng tại Việt Nam.

TS.BS Hà Anh Đức, Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh ghi nhận: “Chúng ta thêm một lần nữa ghi tên trên bản đồ ghép tạng quốc tế. Hiện Bộ Y tế đang xây dựng đề án du lịch y tế, thành tựu như thế này đóng góp tích cực cho vị thế y tế của Việt Nam”, TS Đức nói.