Người Hà Nội từ lâu đã quen với hình ảnh một giảng đường chen giữa khu dân cư, một ký túc xá nép bên mặt phố, rồi dòng sinh viên đổ ra đường vào giờ cao điểm góp phần khiến tình trạng ùn tắc giao thông trở thành bệnh kinh niên. Câu chuyện đưa các trường đại học ra ngoại thành vì thế không phải điều mới mẻ. Nó đã được nhắc đến từ nhiều năm nay, và đã có những bước dịch chuyển đầu tiên, nhưng nhìn vào thực tế, số trường đại học hiện diện trong nội thành vẫn còn rất lớn.
Nhiều người lập luận rằng ở không ít đô thị lớn trên thế giới, đại học vẫn nằm ngay giữa trung tâm. Điều đó đúng, nhưng chưa đủ. Bởi điều ít được nhắc tới là hiếm có quốc gia nào để hàng chục trường đại học, thậm chí tới 50-70 trường, tập trung trong khu vực nội đô như ở Hà Nội.
Chính sự tập trung dày đặc ấy mới đặt ra câu hỏi cần được nhìn nhận thấu đáo: nên tiếp tục giữ các trường ở lại trung tâm, hay đã đến lúc quyết liệt hơn với bài toán di dời để tái tổ chức không gian đô thị và giáo dục một cách hợp lý hơn?
Tái cấu trúc không gian đại học
Không thể phủ nhận việc bố trí các trường đại học như hiện nay tạo điều kiện cho một bộ phận sinh viên có cơ hội làm thêm, gia sư vì được học tập bên cạnh các khu dân cư sầm uất. Song mặt trái của vấn đề không chỉ nằm ở tình trạng ùn tắc giao thông, một thực tế nhức nhối ít được nhắc tới là chất lượng không gian sống và môi trường học tập của sinh viên.
Việc duy trì các trường đại học trong nội đô tạo ra gánh nặng về sinh hoạt phí cho các em. Giá thuê nhà trọ đã “leo thang” lên 4-6 triệu đồng/tháng, chưa tính phí điện, nước. Tình trạng “cháy phòng” đầu mỗi năm học càng đẩy giá lên cao, khiến không ít bạn trẻ phải ở ghép nhiều người trong một căn phòng chật chội. Nhiều thế hệ sinh viên chấp nhận sống trong những căn phòng trọ chật hẹp, thiếu ánh sáng, ẩm thấp, tiềm ẩn nguy cơ hỏa hoạn, không có không gian sinh hoạt cộng đồng.
Đại học quốc gia Hà Nội cơ sở Hòa Lạc, nằm cách trung tâm Hà Nội 30km về phía Tây, thời điểm năm 2022 (Ảnh minh họa: Hà Phong)
Ngược lại, một bộ phận nhỏ gia đình ở tỉnh ngoài có điều kiện mua chung cư cho con khi đi học, nhưng xu hướng này lại góp phần đẩy giá nhà ở Hà Nội lên cao.
Với diện tích khiêm tốn như hiện tại, nhiều trường đại học ở trung tâm Hà Nội, dù vẫn hoạt động được nhưng thực chất đang không cung cấp đủ cho sinh viên những quyền lợi cơ bản nhất: quyền được sống trong môi trường học tập tốt hơn, quyền được có không gian vận động, quyền được thư giãn giữa những mảng xanh sau giờ học.
Thiết nghĩ đã đến lúc cần một giải pháp mang tính đột phá, và di dời các trường đại học khỏi nội đô chính là hướng đi căn cơ.
Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng quy hoạch Hà Nội tầm nhìn 100 năm đang lấy ý kiến người dân không chủ trương chuyển toàn bộ các trường đại học ra ngoại thành. Dự kiến hiện nay là di dời toàn bộ các trường đại học, cao đẳng có diện tích nhỏ, cơ sở vật chất chưa đồng bộ ra khỏi nội đô để giảm mật độ sinh viên ở trung tâm; quỹ đất cũ sẽ ưu tiên cho giáo dục phổ thông và các mục đích công cộng.
Thành phố đồng thời dự kiến không xây mới đại học công lập trong khu vực trung tâm, giữ lại một số cơ sở đã được đầu tư đồng bộ nhưng chuyển dần sang nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, đào tạo sau đại học, còn đào tạo đại học sẽ được phát triển ở các khu, cụm ngoài trung tâm.
Khi di dời ra ngoại thành, các trường đại học có cơ hội được quy hoạch bài bản trên diện tích rộng lớn với một khuôn viên đúng nghĩa. Ngoài cơ sở hạ tầng trực tiếp phục vụ học tập như giảng đường, thư viện, phòng thí nghiệm, trường đại học còn có ký túc xá khang trang giúp sinh viên thoát cảnh thuê trọ đắt đỏ, mất an toàn; sân thể thao, nhà thi đấu để rèn luyện sức khỏe; công viên, hồ điều hòa, bãi cỏ xanh làm không gian thư giãn, kết nối… Đó mới là môi trường giáo dục toàn diện, nơi sinh viên được phát triển cả về trí tuệ lẫn thể chất và tinh thần.
Quá trình di dời các trường đại học ra ngoại đô sẽ dần hình thành những khu đô thị đại học, các thành phố vệ tinh. Giá đất hoặc nhà chung cư, nhà ở xây sẵn tại các đô thị vệ tinh này rẻ hơn so với nội đô, giúp các nhà khoa học trẻ, giảng viên có thể sở hữu nhà ở ổn định.
Môi trường sống trong lành hơn, không gian xanh, giao thông thông thoáng, sớm được sở hữu nhà, sẽ góp phần thu hút những người tài đã quen với chất lượng sống cao ở nước ngoài trở về làm việc cho các trường đại học trong nước.
Tạo quỹ đất mới từ đô thị vệ tinh
Nếu mở bản đồ Hà Nội hiện nay, chúng ta có thể thấy rằng nếu không tính đến phần đất dành cho các dự án đô thị lớn vừa được triển khai ở khu vực Thanh Oai, Thường Tín hay Mê Linh, Đông Anh (cũ)… thì quỹ đất đủ lớn và có vị trí thuận lợi ngoài vành đai 3, thậm chí phía xung quanh vành đai 4, để phát triển đô thị đại học đang ngày càng khan hiếm.
Nói cách khác, bài toán di dời hệ thống các trường đại học ở Hà Nội sẽ phụ thuộc vào việc mở rộng không gian phát triển ra xa khu vực trung tâm hơn. Khi phóng tầm nhìn ra xa hơn thì đặt ra hai vấn đề: đầu tiên là hệ thống giao thông kết nối đảm bảo nhanh chóng, thuận tiện; tiếp theo là nguồn lực đầu tư hạ tầng (giảng đường, ký túc xá…).
Lời giải ở đây, theo tôi, sẽ nằm ở quy hoạch và cơ chế hợp tác công tư. Khi một trường đại học được quy hoạch di dời đến một khu vực ngoại thành xa hơn (ví dụ khu vực Hòa Lạc, Xuân Mai, Sóc Sơn, Mỹ Đức cũ), nó sẽ trở thành hạt nhân hình thành nên một đô thị vệ tinh hoàn chỉnh. Việc kéo trường đại học ra ngoại thành không chỉ đơn thuần là kéo sinh viên, mà còn kéo theo cả một hệ sinh thái hoàn chỉnh.
Kinh nghiệm nhiều nước cho thấy, một trường đại học với quy mô từ 20.000 đến 30.000 sinh viên, cộng với dân cư có sẵn có thể tạo nên một đô thị khoảng 100.000 dân. Nếu có khoảng 5 trường đại học ở mức trung bình được di dời về cùng một khu vực, chúng ta hoàn toàn có thể hình thành một đô thị vệ tinh quy mô lớn. Nhờ vậy, chúng ta có thêm quỹ đất tại các khu vực “ven đô mới” để tiếp tục thực hiện các dự án đổi đất lấy hạ tầng.
Quá trình hình thành một đô thị vệ tinh sẽ giúp giá trị đất đai tại khu vực này và các vùng lân cận tăng cao. Việc chuyển đổi quỹ đất nông nghiệp ven đô thị vệ tinh sang đất xây dựng nhà ở hay dịch vụ sẽ mang lại nguồn thu rất lớn. Đây là cách đầu tư mang tính “đòn bẩy” mà không phải giải pháp hạ tầng thông thường nào cũng làm được.
Ước tính một trường đại học mới với diện tích khoảng 50-100 ha sẽ cần khoảng 700-1.500 tỷ đồng cho công tác giải phóng mặt bằng. Phần xây dựng cơ sở vật chất, giảng đường, thư viện, phòng thí nghiệm, ký túc xá… có thể lên tới vài nghìn tỷ đồng. Tổng thể, con số 5.000-7.000 tỷ đồng là đủ để di chuyển và xây dựng mới hoàn chỉnh một trường đại học quy mô trung bình, đặc biệt đối với khối kinh tế không yêu cầu phòng thí nghiệm.
Với số lượng trường đại học hiện nay, chúng ta có thể hình thành ít nhất 4-5 đô thị vệ tinh hoàn chỉnh – một mạng lưới đô thị vệ tinh có thể góp phần thay đổi diện mạo quy hoạch của Thủ đô – với tổng số vốn tương đương dự án mở rộng Quốc lộ 1A đoạn qua Hà Nội (khoảng 150.000 tỷ đồng).
Quay trở lại câu chuyện “ì ạch” trong việc di dời các trường đại học những năm qua, nếu chúng ta cứ chờ đến khi có đủ ngân sách nhà nước mới làm, thì sẽ không bao giờ làm được. Bởi ngân sách luôn có hạn, trong khi nhu cầu đầu tư cho y tế, giáo dục, an sinh xã hội… lúc nào cũng cấp bách.
Chính vì vậy, cơ chế hợp tác công tư cần được áp dụng trong các dự án di dời hệ thống đại học lần này. Khi đã giải được bài toán nguồn lực, “đất vàng” của trường đại học tại khu vực trung tâm sẽ không được bán hay chuyển nhượng cho doanh nghiệp. Một phần lớn diện tích sẽ được chuyển đổi thành công viên cây xanh, không gian công cộng phục vụ người dân, phần còn lại có thể quy hoạch thành các tiện ích đô thị phù hợp.
Di chuyển đại học để hình thành đô thị vệ tinh là giải pháp chiến lược, vừa góp phần giải quyết ùn tắc giao thông, nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân trong nội đô, vừa tạo môi trường sống và học tập xứng đáng cho sinh viên. Về kinh tế, đây là công cụ tái tạo quỹ đất và vốn hiệu quả phục vụ xây dựng hạ tầng cho các đô thị lớn trong tương lai.
Tác giả: GS.TS Vũ Tiến Thịnh là Trưởng Khoa Quản lý Tài nguyên rừng và Môi trường, Trường Đại học Lâm nghiệp.
Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!
Nguồn: https://dantri.com.vn/tam-diem/quy-hoach-moi-cua-ha-noi-va-bai-toan-di-doi-cac-truong-dai-hoc-20260320070241408.htm
