1 triệu ha lúa chất lượng cao: Có lời nhưng nông dân chưa mặn mà, vì sao?

Đề án Phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL đến năm 2030 đã và đang được triển khai thí điểm tại nhiều địa phương miền Tây.

Sau vài vụ sản xuất, mô hình bước đầu gặt hái những tín hiệu tích cực về hiệu quả kinh tế, kỹ thuật canh tác và môi trường, nhưng cũng bộc lộ không ít vướng mắc, nhất là đầu ra sản phẩm, liên kết và hạ tầng phục vụ sản xuất…

Năng suất tăng, chi phí giảm

Sau 2 năm thực hiện đề án, TP Cần Thơ đã triển khai tại 64 xã, phường với diện tích là 104.500ha. Hiện có 12 mô hình thí điểm đã được triển khai với quy mô 50ha/mô hình. Dự kiến đến năm 2030, TP Cần Thơ mở rộng diện tích lên 170.877ha với sự tham gia của 171 tổ hợp tác, hợp tác xã (HTX).

Bà Phạm Thị Minh Hiếu, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật TP Cần Thơ, cho biết một trong những kết quả nổi bật của đề án là nông dân giảm mạnh lượng giống gieo sạ, từ 30 – 50% tùy vụ, qua đó giúp giảm chi phí sản xuất, hạn chế sâu bệnh và đổ ngã. Hiện TP Cần Thơ có khoảng 76.000ha được liên kết với doanh nghiệp để cung ứng vật tư đầu vào và bao tiêu sản phẩm đầu ra, chủ yếu tập trung ở vụ đông xuân.

“Nhờ giảm lượng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật nên tổng chi phí sản xuất của mô hình thí điểm giảm trung bình hơn 1 triệu đồng/ha, trong khi lợi nhuận cao hơn từ 1,3 – 6,5 triệu đồng/ha (tương đương 6,6 – 36,7%) và gia tăng thu nhập từ bán rơm”, bà Hiếu thông tin thêm.

Tại Cà Mau, năm 2025 đề án được triển khai thí điểm ở 2 xã Vĩnh Thanh và Đá Bạc, thông qua 2 HTX dịch vụ nông nghiệp Hồng Phát và Kinh Dớn. Dù quy mô còn khiêm tốn, nhưng kết quả bước đầu giúp ngành nông nghiệp có thêm cơ sở đánh giá tính khả thi trước khi mở rộng diện tích trong các năm tới.

Ông Phạm Tấn Lưu, Chủ tịch hội đồng quản trị HTX dịch vụ nông nghiệp Kinh Dớn (xã Đá Bạc), cho biết HTX có 42 xã viên tham gia mô hình, với tổng diện tích 60ha, canh tác giống lúa ST24. Vụ hè thu vừa qua, lúa đã được thu hoạch dứt điểm, năng suất đạt từ 6 – 6,5 tấn/ha, cao hơn so với cùng kỳ. Riêng gia đình ông Lưu làm gần 3ha, thu hoạch được hơn 17 tấn lúa, tăng khoảng 2 tấn so với những năm trước.

“Tham gia mô hình, lượng giống gieo sạ giảm từ 112kg/ha xuống còn khoảng 70kg/ha. Lúa trồng thưa nên giảm phân, thuốc, sâu rầy ít xuất hiện”, ông Lưu nói.

Theo ông Nguyễn Trường Đời – xã viên HTX Kinh Dớn (xã Đá Bạc), nhờ liên kết của HTX, lúa của gia đình ông bán với giá 8.400 đồng/kg, cao hơn thị trường khoảng 200 đồng/kg. “Mức giá này cùng với việc giảm chi phí đầu vào đã giúp nông dân cải thiện thu nhập. Nếu được nhân rộng, mô hình không chỉ giúp tăng năng suất, giảm chi phí mà còn góp phần bảo vệ môi trường”, ông Đời chia sẻ.

Theo Chi cục Kinh tế hợp tác và phát triển nông thôn (Sở Nông nghiệp và Môi trường Cà Mau), vụ hè thu tại HTX Kinh Dớn giúp giảm phát thải khoảng 3,02 tấn CO₂/ha, tương đương giảm 37% so với trước khi áp dụng mô hình, đạt 6/6 chỉ tiêu giảm phát thải theo yêu cầu đề án.

Tương tự, Vĩnh Long triển khai đề án từ vụ hè thu 2024. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long, đến nay có trên 5.088ha trồng lúa tham gia đề án. Qua đánh giá sơ bộ, lúa sản xuất trong mô hình cho năng suất từ 6,4 – 6,8 tấn/ha, lợi nhuận cao hơn từ 4,3 – 5,6 triệu đồng/ha so với ngoài mô hình nhờ chi phí sản xuất giảm. 

Điều quan trọng hơn là mô hình góp phần bảo vệ môi trường, từng bước phát triển nền nông nghiệp xanh, bền vững và giảm phát thải, phù hợp với mục tiêu tăng trưởng xanh của quốc gia.

Nông dân không mặn mà do giá lúa chưa vượt trội

Tuy vậy, mô hình sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại các địa phương cũng đang gặp không ít trở ngại, khiến nông dân còn dè dặt tham gia.

Nhiều nông dân ghi nhận mô hình giúp giảm chi phí, giảm phát thải và tăng ứng dụng công nghệ. Tuy nhiên, lợi ích môi trường chưa mang lại giá trị kinh tế rõ ràng, đặc biệt khi giá lúa không chênh lệch so với thị trường. Vì thế, nếu giá cao hơn khoảng 300 – 500 đồng/kg, họ sẽ tích cực tham gia hơn.

Tại Cà Mau, ông Nguyễn Hồng Phúc, Chủ tịch hội đồng quản trị, Giám đốc HTX dịch vụ nông nghiệp Hồng Phát (xã Vĩnh Thanh), cho biết diện tích canh tác nhỏ lẻ khiến thương lái không đến thu mua tận nơi, buộc nông dân phải bán lúa với giá tương đương lúa thường dù sản xuất theo quy trình an toàn, kỹ thuật khắt khe hơn. 

Bên cạnh đó, khó khăn về máy móc (máy sạ dễ lún), quy trình rút nước phụ thuộc thời tiết, thiếu máy cuộn rơm và đầu ra cho rơm rạ, cùng hạ tầng giao thông nội đồng yếu kém đã làm tăng chi phí và cản trở sản xuất.

Nông dân Trần Minh Châu cũng chia sẻ vụ lúa 4ha của gia đình anh bị ảnh hưởng bởi thời tiết, năng suất giảm, chỉ đủ bù chi phí. Theo anh, mô hình này chỉ thực sự hấp dẫn khi giá lúa cao hơn thị trường.

Tại Vĩnh Long, ông Trần Văn Chung, Giám đốc HTX nông nghiệp Phát Tài (xã Châu Thành), cho biết sau giai đoạn đầu được hỗ trợ, các chính sách ưu đãi giảm dần khiến việc vận động nông dân tham gia trở nên khó khăn, nguy cơ giảm sức hút khi không còn hỗ trợ. 

“Một khi dứt “bầu sữa bao cấp”, có lẽ nông dân không còn mặn mà nữa”, ông Chung chia sẻ.

Khâu liên kết bị đứt gãy

Không chỉ nông dân, HTX, mà chủ doanh nghiệp cũng “than”. Ông Phạm Thái Bình, Chủ tịch hội đồng quản trị Công ty cổ phần nông nghiệp công nghệ cao Trung An (TP Cần Thơ), cho biết doanh nghiệp của ông đã đăng ký tham gia ba dự án thuộc đề án của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường). 

Tuy nhiên, gần hai năm qua, chưa có tỉnh thành nào phê duyệt dự án để doanh nghiệp triển khai liên kết với nông dân, hỗ trợ kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm.

“Công ty Trung An đăng ký tham gia đề án với quy mô 15.000ha tại TP Cần Thơ, 20.000ha tại An Giang và 10.000ha tại Tây Ninh. Tuy vậy, hai năm nay, các địa phương chỉ dừng ở thí điểm đề án, chưa phê duyệt dự án cụ thể cho doanh nghiệp. Muốn triển khai trên diện rộng thì UBND các tỉnh thành phải phê duyệt dự án để doanh nghiệp tổ chức liên kết sản xuất đồng bộ”, ông Bình nói.

Ông Bình cho biết hồ sơ tham gia đề án của Công ty Trung An đang được Sở Tài chính tỉnh An Giang và TP Cần Thơ xem xét lần thứ hai. Dù đề án đã triển khai hơn hai năm, nhưng chưa có dự án nào được phê duyệt chính thức.

Ông Nguyễn Trần Thức, Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Cà Mau, nêu thực tế ở Cà Mau cho thấy, để đề án hiệu quả, ngoài kỹ thuật canh tác, cần giải quyết đồng bộ bài toán hạ tầng, liên kết tiêu thụ và cơ chế tạo giá trị gia tăng rõ ràng cho hạt
lúa “xanh”.

Trong khi đó, ông Trần Chí Hùng, Phó chủ tịch UBND TP Cần Thơ, cho rằng quy mô sản xuất của nông dân nhỏ lẻ và sự liên kết giữa HTX và doanh nghiệp chưa chặt chẽ khi thực hiện đề án. Ngoài ra, việc đo đếm phát thải nhà kính đã có quy trình, thiết bị nhưng chi phí còn đắt đỏ và phụ thuộc vào cán bộ kỹ thuật, chuyên gia mới thực hiện được.

Ông Hùng kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường sớm xây dựng và ban hành các cơ chế ưu đãi riêng biệt cho việc thực hiện các mô hình trong đề án. Từ đó có cơ sở để tính toán, đo đạc mức phát thải carbon nhằm áp dụng vào thực tiễn, đồng thời hình thành thị trường carbon để người dân có thu nhập thực tế từ tín chỉ carbon.

Chưa tiếp cận được vốn vay

Một mắt xích quan trọng khi thực hiện đề án là sự tham gia của tổ chức tín dụng. Theo ông Phạm Thái Bình, dù Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (Agribank) đã nhiều lần khảo sát, sẵn sàng bố trí vốn, nhưng do chưa có địa phương nào phê duyệt dự án nên doanh nghiệp và nông dân vẫn chưa thể tiếp cận được nguồn vốn.

“Thiệt thòi hiện nay thuộc về nông dân. Mỗi dự án có vốn đầu tư vài ngàn tỉ đồng nhưng chưa được thông qua thì không thể mở rộng liên kết sản xuất”, ông Bình nói.

Tại khu vực Tây Nam Bộ, Agribank đã thành lập Ban Chỉ đạo triển khai đề án tại 100% chi nhánh. Riêng tại TP Cần Thơ, Agribank Chi nhánh Cần Thơ II được phân công làm đầu mối phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường cùng các chi nhánh trên địa bàn để triển khai các nội dung liên quan.

Tuy nhiên dư nợ cho vay theo Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao quá thấp. Ông Châu Văn Truông, Phó giám đốc Agribank – Chi nhánh Cần Thơ II, cho biết dư nợ cho vay Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao trong khu vực ĐBSCL đến ngày 30-11-2025 chỉ hơn 6,8 tỉ đồng. Còn Chi nhánh Cần Thơ II chưa cho vay, chỉ mới khảo sát với các HTX, doanh nghiệp.

Nguyên nhân do Bộ Nông nghiệp và Môi trường, các tỉnh thành chưa rà soát và điều chỉnh cũng như công bố lại đề án cho phù hợp với địa giới hành chính mới, trong đó có vùng quy hoạch chi tiết và danh sách cá nhân, doanh nghiệp, HTX tham gia đề án.

Đồng thời chưa công bố định mức kinh tế kỹ thuật và chi phí sản xuất lúa chất lượng cao và phát thải thấp; chưa hướng dẫn thủ tục và đơn vị xác nhận gạo sản xuất theo quy trình canh tác giảm phát thải đã được phê duyệt.