Biến động giá xăng dầu hiện tại khác gì những cuộc khủng hoảng trước?

Giá xăng dầu tăng nhanh nhất 4 năm

“Chiến sự ở xa, nhưng nó đã tác động đến mỗi cuốc xe của chúng tôi rồi”, anh Tuấn, một tài xế taxi công nghệ ở Hà Nội, nói sáng 11/3 khi xếp hàng chờ đổ xăng. Trước đó vài giờ, giá xăng dầu vừa được điều chỉnh tăng lên 29.120 đồng.

Với 500.000 đồng, hồi đầu tháng 3, anh Tuấn có thể đổ đầy gần hai phần ba bình xăng trên chiếc xe sedan hạng B, đủ chở khách khoảng 300 km ở nội đô trong 2 ngày. Nhưng giờ, sau khi đổ, vạch trên đồng hồ báo xăng hiển thị chưa tới một nửa. Anh chia sẻ điều lo nhất lúc này là giá xăng liên tục đi lên trong khi giá cước chưa tăng, còn hãng hỗ trợ cũng không đáng kể.

Không riêng tài xế, chủ các doanh nghiệp vận tải, logistics cũng lo lắng, thậm chí họ còn “đau đầu” hơn với giá dầu diesel – nguyên liệu đầu vào quan trọng cho vận tải, xây dựng, nông nghiệp…. Hôm 10/3, giá đã lên trên 30.000 đồng mỗi lít.

Đây không phải lần đầu người dân, doanh nghiệp đối mặt những “cú sốc” giá xăng dầu như vậy. Tuy nhiên, điểm khác biệt ở lần khủng hoảng này là giá tăng với tốc độ tăng, tần suất dày.

Từ khi xảy ra xung đột ngày 28/2, giá xăng trong nước ghi nhận mức cao nhất là 29.120 đồng (hôm 10/3) nhưng vẫn thấp hơn khoảng 3.750 đồng so với đỉnh lịch sử 32.870 đồng thiết lập vào nửa cuối tháng 6/2022. Tuy vậy, xét về tốc độ tăng, đà leo thang của giá xăng dầu trong bối cảnh căng thẳng Trung Đông hiện nay diễn ra nhanh hơn đáng kể so với giai đoạn chiến sự Nga – Ukraine bùng phát 4 năm trước.

Trong 10 ngày, cơ quan điều hành ba lần chỉnh giá. So với cuối tháng 2, giá RON95-III đã tăng lần lượt gần 11% (kỳ 5/3), 34,2% (kỳ 7/3) và 44,5% (kỳ 10/3). Còn so với mức 20.910 đồng mỗi lít đầu năm 2026, giá xăng cuối ngày 10/3 đã tăng 40%.

Ở cuộc khủng hoảng trước, khi cuộc chiến Nga – Ukraine nổ ra ngày 24/2/2022, phải đến ngày 11/3/2022 – tức gần hai tuần sau – giá xăng tại Việt Nam mới tăng mạnh lần đầu, RON95-III lên gần 13,5%. Sau đó, trong khoảng 4 tháng, giá xăng trải qua 11 kỳ điều chỉnh trước khi lập đỉnh kỷ lục 32.870 đồng mỗi lít vào 21/6/2022. So với trước chiến sự, mức giá này cao hơn khoảng 25% và tăng 37,7% so với đầu năm 2022.

Theo Financial Times, xung đột tại Trung Đông năm nay cũng khiến giá dầu thế giới đã phản ứng mạnh hơn nhiều so với thời điểm năm ngoái khi Israel và Iran căng thẳng trong 12 ngày. Giá dầu Brent đã vượt 100 USD mỗi thùng, có lúc vượt 108 USD (hôm 9/3) – cao nhất kể từ giữa năm 2022.

Năm ngoái, khi Israel – Iran căng thẳng, dòng chảy năng lượng từ vùng Vịnh cũng không bị gián đoạn và các cuộc tấn công vào hạ tầng năng lượng còn hạn chế. Nhưng lần này, chỉ sau 10 ngày căng thẳng Trung Đông, dầu thế giới tăng giá đến 36,5% khi Eo biển Hormuz gần như bị đóng băng, “khoá” chặt một phần lớn nguồn cung nhiên liệu thế giới. Hormuz đóng vai trò quan trọng bởi nằm giữa Oman và Iran, nối vịnh Ba Tư ở phía bắc, vịnh Oman ở phía nam và xa hơn là biển Arab.

Dữ liệu Kpler cho thấy năm ngoái, hơn 14 triệu thùng dầu thô mỗi ngày chảy qua eo biển này, tương đương một phần ba tổng xuất khẩu nhiên liệu bằng đường biển của thế giới.

Còn theo các nhà phân tích tại Rapidan Energy, nguồn cung dầu thế giới bị đứt gãy khoảng 20% vì tàu không thể di chuyển qua Hormuz. Mức độ gián đoạn nguồn cung 2026 gấp đôi Khủng hoảng kênh đào Suez (1956-1957) hay Chiến tranh Vùng Vịnh (1990-1991).

Họ cho biết, thế giới gần như không còn công suất dự phòng để bù đắp. Saudi Arabia và UAE nắm phần lớn công suất dự phòng, nhưng nguồn cung của hai nước này hiện cũng gãy do eo biển Hormuz bị phong tỏa. Đây cũng là điểm khác biệt lớn nhất so với các cuộc khủng năng lượng trước đây.

Những kịch bản cho giá dầu thế giới

Xung đột Trung Đông hiện tại khiến giá dầu thế giới biến động mạnh và nhanh hơn những cuộc khủng hoảng từ 2020 đến nay. Nhưng Financial Times dẫn số liệu từ London Stock Exchange Group (LSEG) cho biết đà tăng năm nay vẫn ít hơn nhiều so với các cú sốc dầu lịch sử như lệnh cấm vận dầu của các nước Arab giai đoạn 1973-1974 khiến giá dầu tăng 260%, 160% sau Cách mạng Iran 1979, 180% sau chiến tranh Vùng Vịnh 1990.

“Mỗi sự kiện này đều tác động mạnh tới kinh tế toàn cầu vượt xa lĩnh vực năng lượng”, Financial Times viết. Tuy nhiên, theo tờ báo có trụ sở tại London được thành lập từ năm 1888, thế giới ngày nay đã thay đổi, các nền kinh tế phát triển sử dụng ít dầu hơn so với thập niên 70 và cũng giảm sự phụ thuộc vào dầu Trung Đông. Mỹ hiện là nước sản xuất dầu lớn nhất thế giới, trong khi các nguồn cung mới cũng đang tăng từ Guyana, Brazil và Canada.

Trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tháng 11/2026, Nhà Trắng có động lực lớn để kiềm chế lạm phát. Bất kỳ đợt tăng giá kéo dài nào cũng có thể được giảm bớt bằng việc xả dầu từ kho Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược của Mỹ.

Ở chiều ngược lại, Rapidan Energy lại cho rằng thị trường dầu toàn cầu nhiều khả năng sẽ phải tự cân bằng thông qua việc làm suy giảm nhu cầu khi giá tăng mạnh. Tổ chức này thông tin kho dự trữ dầu chiến lược của Mỹ (SPR) được cho là “có hạn và không đủ để bù đắp hoàn toàn” lượng dầu đang bị mắc kẹt tại khu vực Vịnh Ba Tư.

Janiv Shah, Phó giám đốc hãng tư vấn năng lượng Rystad Energy dự báo giá dầu Brent vượt 110 USD nếu chiến sự Trung Đông kéo dài 2 tháng và có thể lên 135 USD khi dài 4 tháng. Với tầm quan trọng của Hormuz, hãng Kpler cho rằng dầu thô có thể vượt 140 USD mỗi thùng nếu eo biển này vẫn chưa thể lưu thông bình thường vào cuối tháng 4.

Ứng phó của Việt Nam để đảm bảo an ninh năng lượng

Khi diễn biến giá dầu thế giới vẫn rất khó đoán định, Chính phủ đã chủ động thực hiện đồng loạt nhiều giải pháp. Thủ tướng Phạm Minh Chính đã điện đàm với lãnh đạo, đại diện các nước như Kuwait, UAE, Qatar. Thủ tướng cho biết Chính phủ huy động khoảng 4 triệu thùng dầu từ các đối tác nhằm bảo đảm nguồn cung trước mắt, góp phần ổn định tâm lý thị trường và đời sống người dân.

Liên Bộ Công Thương, Tài chính đang xây dựng các phương án bình ổn giá, trong đó có đề xuất giảm thuế bảo vệ môi trường khi cần thiết bên cạnh khả năng sử dụng quỹ bình ổn giá.

Từ cuối tuần trước, Chính phủ cho phép cơ quan quản lý điều hành giá xăng dầu linh hoạt hơn, không nhất thiết phải chờ đủ chu kỳ 7 ngày. Cơ chế này được kỳ vọng giúp giá xăng dầu trong nước phản ứng nhanh hơn với biến động của thị trường thế giới, cũng như góp phần hạn chế các cú sốc giá.

Từ 9/3, thuế nhập khẩu với một số loại xăng dầu cũng được giảm từ 10%, 7% xuống 0% cho đến hết 30/4 để tăng nguồn cung và ổn định thị trường.

Trong ngắn hạn, các công cụ điều hành có thể giúp giảm bớt cú sốc giá. Tuy nhiên, nếu biến động giá dầu thế giới kéo dài hoặc leo thang, thị trường xăng dầu trong nước vẫn sẽ phải đối mặt với áp lực lớn trong các kỳ điều hành tới.

Theo ông Nguyễn Quang Huy, chuyên gia kinh tế tại Đại học Nguyễn Trãi, về dài hạn Việt Nam cần bảo đảm nguồn cung ổn định thông qua đa dạng hóa nguồn nhập khẩu, tăng dự trữ và điều phối thị trường hợp lý. Trong đó, việc mở rộng các đối tác cung ứng giúp giảm rủi ro phụ thuộc vào một khu vực nhất định.

Số liệu từ Cục Hải quan, Việt Nam nhập khẩu đến 80% dầu thô từ Kuwait. Với mặt hàng xăng dầu, Việt Nam mua 34% từ Singapore, 28% từ Hàn Quốc, 16% từ Malaysia.

Ngoài ra, chuyên gia này nói Việt Nam cũng cần nâng năng lực chế biến và tinh chế nguồn nguyên liệu dầu khí trong nước nhằm tăng tính tự chủ của nền kinh tế. Tổng nguồn xăng dầu tiêu thụ nội địa năm 2025 đạt khoảng 28,6 triệu m3, tấn, bình quân 2,2-2,3 triệu m3, tấn một tháng. Việt Nam có hai nhà máy lọc dầu (Nghi Sơn, Bình Sơn) nhưng vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn nhập khẩu.

Việc mở rộng sử dụng xăng sinh học cũng được giới chuyên môn nhìn nhận là một trong những giải pháp có thể giúp Việt Nam giảm phụ thuộc vào xăng khoáng trong dài hạn.

Chủ tịch Hiệp hội Nhiên liệu sinh học Việt Nam Đỗ Văn Tuấn khuyến nghị việc đẩy nhanh lộ trình triển khai xăng E10 giúp giảm áp lực với thị trường xăng dầu. Ông dẫn kinh nghiệm Brazil, Ấn Độ hay Thái Lan đã cải thiện đáng kể khả năng tự chủ năng lượng nhờ phát triển nhiên liệu sinh học.

Theo tính toán, nhu cầu xăng trong nước hiện vào khoảng 1 triệu m3 mỗi tháng. Với tỷ lệ pha trộn nhiên liệu sinh học, lượng ethanol cần thiết dao động từ 92.000-100.000 m3 hàng tháng, trong đó xăng E5 chiếm khoảng 15% thị phần. Việt Nam hiện có 5 nhà máy sản xuất ethanol (E100) đang hoạt động cầm chừng, với khả năng cung ứng tối thiểu gần 30% nhu cầu. Ngoài ra, nhà máy nhiên liệu sinh học dầu khí miền Trung cũng sẵn sàng sản xuất khoảng 60.000 tấn ethanol nguyên liệu phục vụ pha chế xăng E10. Cùng với đó, nhà máy lọc dầu Dung Quất có thể tiếp nhận ethanol từ cuối tháng 3 để pha chế, góp phần tăng nguồn cung xăng dầu.

Ông Trịnh Quang Khanh, Phó chủ tịch Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam, cho rằng việc thúc đẩy xăng E10 là bước đi mang tính chiến lược, giúp giảm áp lực tiêu thụ xăng khoáng và nhập khẩu. Tuy nhiên, ông lưu ý không “nên kỳ vọng nhiên liệu sinh học có thể ngay lập tức kéo giảm giá xăng trên thị trường”. Để khuyến khích doanh nghiệp triển khai E10 cần điều chỉnh một số chính sách thuế và chi phí, đồng thời hỗ trợ đầu tư hệ thống pha chế và phân phối.

Anh Tú – Phương Dung