Cảm xúc lấn át lý trí, cách nào tránh ‘tức sôi máu’ khi nghe góp ý?

Vì sao không ít bạn trẻ dễ rơi vào những cuộc tranh cãi cảm tính thay vì tranh luận hiệu quả?

Tuổi Trẻ Online đã trò chuyện cùng anh Bùi Đoàn Chung, với hơn 15 năm kinh nghiệm trong ngành nhân sự. Anh là nhà sáng lập Cộng đồng Nghề Nhân sự Việt Nam với gần 60.000 thành viên.

Cái tôi lấn át, tranh luận dễ thành tranh cãi

* Sự khác biệt giữa “tranh luận hiệu quả” và “tranh cãi cảm tính” (cố cãi cho thắng) như thế nào, thưa anh?

– Thứ nhất là mục tiêu hướng đến. Tranh luận hiệu quả là khi cả hai bên cùng đặt vấn đề lên bàn và tìm cách giải quyết tốt nhất. Ngược lại, tranh cãi cảm tính là việc đặt cái tôi lên bàn cân, mục tiêu không còn là giải quyết công việc mà là chứng minh “tôi đúng, bạn sai”.

Cuối cùng, cả hai đều sai. Nếu không xác định rõ mục tiêu từ đầu, cuộc tranh luận rất dễ thành vấn đề cá nhân thay vì công việc chung.

Thứ hai là nền tảng lập luận. Người tranh luận dựa vào số liệu, minh chứng và tư duy logic. Trong khi người tranh cãi thường bị chi phối bởi cảm xúc, định kiến, thậm chí công kích cá nhân khi bế tắc, phần lớn do áp lực thời gian hoặc thiếu kinh nghiệm.

* Anh có cho rằng nhiều bạn trẻ dễ rơi vào tranh cãi hơn là tranh luận?

– Giới trẻ dễ sa đà vào tranh cãi, thường do “hiệu ứng Dunning-Kruger”, tự tin quá mức trong khi kinh nghiệm còn hạn chế.

Văn hóa mạng xã hội cổ súy thể hiện bản thân nhanh chóng. Khi cái tôi lớn nhưng trải nghiệm chưa đủ chín, các bạn dễ xem “ý kiến” là “giá trị con người”, khiến bất kỳ phản bác nào cũng bị coi là tấn công cá nhân, dẫn đến phản xạ tự vệ.

Ngoài ra môi trường làm việc hối hả và không có thời gian lắng nghe, khiến các cuộc thảo luận lâm vào bế tắc thay vì tìm giải pháp.

Các bạn cũng dễ bị cuốn đi và học theo cách mà những người khác đang làm nếu không có sự chuẩn bị và rèn luyện về năng lực giao tiếp, phản biện.

* Vậy những “lỗ hổng” nào trong kỹ năng giao tiếp, ứng xử của các bạn trẻ?

– Nhiều bạn trẻ thiếu kỹ năng lắng nghe chủ động, thường “nghe để trả lời” thay vì “nghe để thấu hiểu”. Khi cấp trên hay người lớn nói, họ đồng thời… bận soạn sẵn phản biện, nên bỏ lỡ thông điệp, ý kiến quan trọng và đánh giá sai vấn đề.

Ngoài ra nhầm lẫn giữa giao tiếp mạng xã hội và công sở khi dùng tin nhắn cộc lốc, từ lóng, biểu đạt cảm xúc quá mức trong email, họp hay giao tiếp với người lớn, đồng thời thiếu tinh tế đọc tín hiệu phi ngôn ngữ (ngữ điệu, nét mặt) của đối phương.

Chưa hiểu rõ bản thân khiến thông điệp giao tiếp mông lung, thiếu chân thực. Khi chưa nắm điểm mạnh, điểm yếu và giá trị cốt lõi, lời nói thiếu sức nặng, dễ rơi vào thái cực “ba phải” để làm hài lòng người khác hoặc bảo thủ cố chấp, khiến cấp trên và đối tác khó tin tưởng.

Vì thế dễ để cảm xúc lấn át lý trí. Khi không nhận ra “điểm mù” hay “nút thắt cảm xúc” của mình, một góp ý công việc khách quan cũng có thể bị coi là tấn công cá nhân. Họ cũng dễ rơi vào “phóng chiếu tâm lý”, gán ghép thiên kiến hoặc định kiến tiêu cực lên người khác, cản trở sự thấu cảm.

Đừng tranh cãi, hãy đặt câu hỏi mở, giữ đầu lạnh, trái tim nóng khi tranh luận

* Theo anh, điều gì quan trọng giúp bạn trẻ có thể tranh luận hiệu quả trong môi trường học tập và làm việc?

– Đó là năng lực tự nhận thức về bản thân và năng lực lắng nghe chủ động. Ngoài ra tư duy phản biện và trí tuệ cảm xúc (EQ) cũng quan trọng: phản biện giúp phân tích vấn đề logic, còn EQ giúp quản lý cảm xúc, giữ “cái đầu lạnh, trái tim nóng” để tránh tranh cãi vô ích.

Tư duy phân tích dữ liệu và hệ thống là nền tảng để trình bày bằng số liệu và logic bao quát, giúp lập luận vững chắc và sắc bén trong giao tiếp.

Bạn trẻ có thể cải thiện kỹ năng tranh luận và giao tiếp, qua khóa học giao tiếp, MC, trên YouTube hoặc nhờ AI hướng dẫn theo vai trò, nhiệm vụ và bối cảnh cụ thể. Đồng thời hiểu rõ môi trường, văn hóa, tôn trọng đồng nghiệp…

* Anh có lời khuyên cụ thể nào để một người có thể cải thiện nhanh chóng kỹ năng tranh luận và giao tiếp trong môi trường thực tế?

– Người trẻ có thể rèn luyện qua mô hình 70:20:10. 10% từ các khóa học nền tảng về giao tiếp, tranh luận; 20% từ việc quan sát, tìm kiếm mentor (những anh chị quản lý đi trước); 70% từ việc lăn xả vào các dự án sinh viên, ban cán sự lớp, hoặc thực tập.

Thực hành “Điểm dừng 3 giây”, khi nhận ý kiến trái chiều, hít sâu và dừng lại 3 giây để chuyển từ cảm xúc sang tư duy logic, giúp phản hồi điềm tĩnh và chuyên nghiệp.

Nghệ thuật đặt câu hỏi thay vì phủ định: Khi không đồng ý, đừng nói “cách này sai rồi” hay “tôi không đồng ý”. Hãy chuyển thành câu hỏi mở: “Góc nhìn của anh rất thú vị, nhưng nếu rủi ro này xảy ra, chúng ta có phương án dự phòng nào không?”.

Văn hóa xin phản hồi: Chủ động hỏi quản lý, đồng nghiệp, người lớn, bạn bè đáng tin cậy về cách trình bày, nói năng để nhận góp ý, giúp nhận diện “điểm mù” và hoàn thiện kỹ năng giao tiếp hằng ngày.

Quan trọng là luyện tập, đúc kết và thay đổi để tiến bộ nhanh nhất trong môi trường thực tế.