Chống ngập đô thị tại Hà Nội, TPHCM: Cống to là chưa đủ

Cứ mỗi khi mây đen kéo tới, cư dân Hà Nội hay TPHCM lại bước vào một trạng thái lo âu quen thuộc. Nỗi sợ giờ đây không còn là những cơn cảm lạnh mà là cảnh kẹt xe hàng giờ trong biển nước, là những khối tài sản hàng trăm triệu, hàng tỷ đồng ngâm mình trong dòng nước đen.

Chúng ta đã quá quen với cảnh mưa 30 phút là ngập nửa bánh xe, mưa 2 giờ là thành phố chính thức tê liệt. Thực trạng này là đòn giáng vào niềm tin rằng chúng ta có thể kiểm soát thiên nhiên bằng bê tông. Nó cho thấy mô hình phát triển đô thị kiểu cũ – coi nước là kẻ thù cần trục xuất – đã hoàn toàn thất bại. Chúng ta đang cố gắng giải quyết một bài toán của thế kỷ XXI bằng tư duy của thế kỷ trước: Cống cứ to lên, mà ngập vẫn sâu hơn.

Những chiếc xe sang bị ngập sâu trên đường phố Hà Nội do mưa lớn hồi cuối tháng 9/2025 (Ảnh: Sơn Nguyễn).

Đã đến lúc chúng ta cần một cuộc cách mạng trong quy hoạch: đô thị bọt biển. Đây không phải là một thuật ngữ kỹ thuật xa lạ, mà là triết lý sống chung hòa bình với nước. Thay vì xua đuổi, thành phố phải học cách “thở” và “thấm” như một miếng bọt biển khổng lồ. Điều này có nghĩa là mỗi mái nhà, mỗi vỉa hè, mỗi công viên đều phải tham gia vào việc hấp thụ, lưu trữ và tái sử dụng nước mưa ngay tại chỗ.

Chúng ta cần trả lại cho đất khả năng thẩm thấu tự nhiên mà bấy lâu nay đã bị che lấp bởi lớp nhựa đường trơ lỳ. Khi dòng chảy được làm chậm ngay từ nguồn, áp lực lên hệ thống cống ngầm sẽ giảm đi đáng kể, giúp thành phố tự cứu mình trước những trận mưa cực đoan vượt quá mọi kịch bản thiết kế.

Với những siêu đô thị nén chặt, nơi quỹ đất bề mặt gần như đã cạn kiệt, câu trả lời nằm ở không gian ngầm. Nhìn vào những “đền thờ nước” khổng lồ sâu 50 mét dưới lòng đất Tokyo, chúng ta thấy được tầm nhìn của một dân tộc luôn sống chung với thiên tai. Việt Nam cần những bể chứa ngầm quy mô lớn như vậy bên dưới lòng các công viên, sân vận động hay quảng trường. Những công trình này không chỉ là giải pháp chống ngập khẩn cấp mà còn là những “kho báu” tài nguyên.

Nước mưa thu gom được sẽ qua hệ thống lọc sinh học để phục vụ tưới tiêu, rửa đường, thậm chí là làm sạch những dòng sông đang “chết” vì ô nhiễm như sông Tô Lịch hay sông Nhuệ vào mùa khô. Đây chính là kinh tế tuần hoàn thực thụ: Biến gánh nặng thiên tai thành nguồn lực dân sinh.

Một ý tưởng táo bạo nhưng hoàn toàn khả thi là thiết kế hạ tầng lưỡng dụng. Các tuyến metro hay đường hầm giao thông không nên chỉ phục vụ việc đi lại. Trong những tình huống mưa lũ lịch sử, khi mọi hệ thống thoát nước đã quá tải, chúng ta cần can đảm trưng dụng các hành lang ngầm này làm không gian lưu giữ nước tạm thời. Tất nhiên, điều này đòi hỏi sự tính toán kỹ lưỡng về kỹ thuật và vật liệu ngay từ khâu bản vẽ, nhưng nó cho thấy một tư duy quản trị linh hoạt và sẵn sàng thích ứng – điều mà các đô thị hiện đại đang thiếu hụt trầm trọng.

Nhiều người sẽ lo ngại về kinh phí. Đúng, xây dựng hạ tầng xanh và bể ngầm tốn kém hơn việc đào vài con mương. Nhưng nếu đặt lên bàn cân kinh tế dài hạn, đô thị bọt biển thực chất là một khoản đầu tư siêu lợi nhuận.

Khu vực trước chợ Hàng Da, Hà Nội dự kiến sẽ xây bể ngầm với dung tích khoảng 2.500m3 (Ảnh: Bạch Huy Thanh).

Hãy tính toán thiệt hại hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm do ngập lụt gây ra đối với xe cộ, hàng hóa và sự đình trệ giao thương. Hạ tầng xanh bền bỉ hơn, chi phí bảo trì thấp hơn và quan trọng nhất là nó làm tăng giá trị bất động sản cũng như sức khỏe cộng đồng. Để giải quyết bài toán vốn, chúng ta không thể chỉ dựa vào ngân sách nhà nước vốn dĩ đã eo hẹp. Trái phiếu xanh (green bonds) là một công cụ mạnh mẽ để huy động nguồn lực từ các quỹ đầu tư quốc tế và xã hội. Khi các dự án chống ngập được chứng minh có khả năng giảm rủi ro và tạo ra nguồn thu từ nước tái chế, chúng sẽ trở thành những thỏi nam châm thu hút vốn thực sự.

Thế nhưng, rào cản lớn nhất không phải là tiền hay công nghệ, mà là sự phân mảng trong quản trị. Hiện nay, các cơ quan, đơn vị quản lý việc thoát nước, giao thông và quy hoạch đang làm việc theo chức năng, nhiệm vụ riêng. Đô thị bọt biển đòi hỏi một sự phối hợp liên ngành chặt chẽ dưới một “nhạc trưởng” thống nhất. Chúng ta cần những quy chuẩn xây dựng bắt buộc về tỷ lệ diện tích thấm cho mọi dự án, từ nhà dân đến cao ốc, không thể để tình trạng các khu đô thị mới mọc lên làm ngập lụt khu phố cũ.

Lộ trình cho Hà Nội nên bắt đầu bằng những hành động cụ thể tại các khu vực rốn nước nhạy cảm phía Tây và phía Nam. Hãy hồi sinh các hồ điều hòa, xây dựng bể ngầm dưới các công viên mới và thay thế những dải phân cách bê tông khô khốc bằng những kênh sinh thái xanh mát. Những hành động này không chỉ giúp thoát nước mà còn làm dịu đi cái nóng hầm hập bởi hiệu ứng đảo nhiệt đô thị, mang lại một không gian sống nhân văn hơn.

Tóm lại, đô thị bọt biển không phải là một giấc mơ xa vời, mà là con đường duy nhất để chúng ta không phải “bơi” trong hối tiếc. Đã đến lúc chúng ta ngừng coi nước là kẻ thù, phải “trị thủy” và bắt đầu học cách trân trọng từng giọt mưa. Sự đầu tư vào hạ tầng xanh hôm nay chính là nền móng cho một thành phố không chỉ vững vàng trước bão tố mà còn phát triển hài hòa, thịnh vượng cho nhiều thế hệ mai sau.

Công nghệ đã sẵn sàng, vốn có thể huy động, điều chúng ta cần nhất lúc này là một quyết tâm chính trị mạnh mẽ để biến những khối bê tông ngột ngạt thành một đô thị biết thở, biết thấm và đáng sống.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!