Cỗ máy quân sự Nga so găng tinh hoa vũ khí phương Tây

Chiến sự Nga – Ukraine đã tròn 4 năm, bước sang năm thứ 5 và trở thành cuộc chiến tiêu hao điển hình, nơi các bên tìm cách bào mòn tiềm lực của đối phương, tăng cường sản xuất vũ khí và điều động nhân sự để đạt lợi thế trên chiến trường.

Dù Ukraine đã nỗ lực để tăng cường sản xuất vũ khí, nổi bật là UAV, nhưng nhìn chung, một phần nào đó đây cũng là một cuộc đối đầu giữa công nghệ của Nga và phương Tây, phía đã viện trợ hàng trăm tỷ USD cho Kiev trong thời gian qua.

Nguồn viện trợ sống còn của Ukraine

Xe tăng Abrams mà phương Tây viện trợ cho Ukraine (Ảnh: Quân đội Ukraine).

Kể từ năm 2022, viện trợ quân sự từ phương Tây đã trở thành trụ cột trong nỗ lực chiến đấu của Kiev. Báo cáo của Trung tâm Phân tích Chính sách châu Âu (CEPA) cho biết, ngay từ những tháng đầu, viện trợ phương Tây dành cho Ukraine được triển khai theo cách thức phản ứng, dựa vào các gói bổ sung ngân sách và cam kết từ kho dự trữ quốc phòng.

Tại Mỹ, 5 gói bổ sung ngân sách trị giá tổng cộng khoảng 175,1 tỷ USD được Quốc hội phê duyệt từ 2022 đến cuối năm 2025 nhằm hỗ trợ Ukraine và các đối tác liên quan. Tuy nhiên, báo cáo của CEPA nhấn mạnh rằng vào năm 2025, không có gói bổ sung ngân sách mới nào của Mỹ được thông qua, tạo ra một khoảng trống tài chính đáng kể.

Trong tổng số 175,1 tỷ USD này, khoảng 60 tỷ USD không được chuyển trực tiếp cho Ukraine mà được phân bổ cho việc duy trì hiện diện quân sự ở châu Âu, bổ sung kho dự trữ và đầu tư vào ngành công nghiệp quốc phòng trong nước.

Cam kết trực tiếp dành cho viện trợ quân sự Ukraine vào khoảng 20 tỷ USD đến tháng 10 năm 2025, với thêm 32 tỷ USD cho các năm tiếp theo. Điều này phản ánh một thực tế: Vai trò dẫn đầu về viện trợ quân sự của Mỹ đang suy giảm dần do quan điểm “Nước Mỹ là trên hết” của chính quyền hiện tại, tạo ra áp lực lớn hơn cho các đối tác châu Âu.

Viện trợ cho Ukraine từ phương Tây trong 4 năm qua (Ảnh: Viện Kiel).

Ở chiều ngược lại, Liên minh châu Âu và các nước thành viên đã cam kết hơn 162 tỷ USD viện trợ tổng thể cho Ukraine tính đến giữa năm 2025, trong đó khoảng 65 tỷ USD dành cho viện trợ quân sự.

Nếu xét theo tỷ lệ phần trăm GDP, nhiều nước châu Âu có tỷ lệ đóng góp cao hơn Mỹ, dù mức đóng góp tuyệt đối rất khác nhau giữa các nước thành viên EU. Điều này cho thấy EU và các quốc gia thành viên ngày càng đóng vai trò trung tâm trong hỗ trợ Ukraine, đặc biệt là trong bối cảnh cam kết của Mỹ giảm dần.

Phương Tây là bên cung cấp cho Ukraine hàng loạt các vũ khí hiện đại như pháo phản lực HIMARS, các tiêm kích, hệ thống hỏa lực hiện đại, xe tăng chiến đấu tối tân như xe Abrams, Challenger, lá chắn phòng không như NASAMS, Patriot, tiêm kích F-16. Các tên lửa tầm xa của phương Tây như Storm Shadow cũng hỗ trợ Ukraine đáng kể trong việc tập kích tầm sâu nhằm vào Nga.

Đây là những công nghệ mà Ukraine chưa sở hữu, từng được mô tả là “thay đổi cuộc chơi”, trong bối cảnh Kiev tập trung nhiều vào sản xuất các hệ thống không người lái giá thành rẻ, công nghệ đơn giản nhưng hiệu quả tương đối cao.

Tuy nhiên, theo CEPA, vấn đề nằm ở chỗ, viện trợ quân sự từ phương Tây trong những năm đầu tiên dựa vào rút trực tiếp từ kho dự trữ dẫn đến thiếu bền vững khi xung đột kéo dài trong cuộc chiến tiêu hao.

Các vũ khí có công nghệ cao, nhưng số lượng chưa đủ lớn để tạo thành bước ngoặt. Ví dụ, việc Mỹ viện trợ cho Ukraine khoảng 30 xe tăng Abrams để phản công là quá ít, và quá chậm để có thể tạo bước ngoặt trên chiến trường.

Các nhà thầu quốc phòng ở Mỹ và châu Âu không được chuẩn bị để chuyển ngay sang sản xuất mới với quy mô cần thiết, và hệ thống phê duyệt mua sắm cũng không phù hợp với bối cảnh chiến sự kéo dài nhiều năm. Điều này dẫn tới việc quy mô viện trợ ngày càng giảm và thiếu ổn định, thời gian sản xuất vũ khí mới quá lâu so với nhu cầu chiến trường, và thủ tục hành chính phức tạp khiến khó theo dõi giữa cam kết viện trợ và giao hàng thực tế. Điều này tác động mạnh mẽ tới năng lực chiến đấu của Ukraine trong cuộc chiến tiêu hao thay đổi từng ngày.  

Tổ hợp Patriot (Ảnh: Kyiv Independent).

Khi nguồn dự trữ ban đầu cạn kiệt, cả Mỹ và EU dần chuyển sang mô hình đặt hàng sản xuất mới thay vì chỉ cấp vũ khí từ kho. Những biện pháp này giúp duy trì nguồn cung trong dài hạn hơn, nhưng CEPA nhận định chúng vẫn chưa đủ mạnh để đáp ứng nhu cầu liên tục và khối lượng lớn của cuộc chiến tiêu hao.

Theo CEPA, viện trợ quân sự phương Tây đã giữ vai trò quyết định trong việc giúp Ukraine duy trì khả năng kháng cự và tránh sụp đổ, nhưng mô hình hiện tại thiếu một chiến lược dài hạn, bền vững.

Viện trợ từ phương Tây vẫn thiên về phản ứng với tình hình khủng hoảng thay vì dựa trên cơ sở cấu trúc chính sách thiết kế trước, khiến những lỗ hổng về chuỗi cung ứng, sản xuất và cam kết tài chính kéo dài.

Nếu chiến sự tiếp tục kéo dài, CEPA nhấn mạnh rằng thách thức lớn nhất không chỉ là số tiền viện trợ, mà là cách phương Tây tổ chức, phối hợp và duy trì việc viện trợ đó trong một cấu trúc chiến lược rõ ràng.

Cỗ máy chiến sự Nga bứt tốc

Bên trong nhà máy vũ khí Nga (Ảnh: AFP).

Chi tiêu quân sự của Nga đã tăng gần 300% so với năm 2021, từ 3,6 nghìn tỷ ruble (39 tỷ USD) lên 13,5 nghìn tỷ ruble (147 tỷ USD) được phân bổ cho năm 2025.

Nhờ mức lương cao hơn, lao động từ các lĩnh vực khác đã đổ vào các doanh nghiệp quốc phòng. Theo ước tính chính thức, khoảng 600.000-700.000 người đã gia nhập tổ hợp công nghiệp – quân sự trong giai đoạn 2023-2024, nâng tổng số lao động trong ngành lên khoảng 3,8 triệu người, tương đương khoảng 5% lực lượng lao động.

Theo các chuyên gia, Nga đã thích nghi một cách nhanh chóng ngành công nghiệp quốc phòng trước những áp lực về trừng phạt của phương Tây. Ngành này đã tập trung nguồn lực một cách hiệu quả, tận dụng thế mạnh và đạt sản lượng tăng trưởng ấn tượng.

Theo thống kê, tất cả các nhóm vũ khí chủ chốt của Nga, gồm xe tăng, xe quân sự, pháo và UAV, đều ghi nhận sản lượng tăng gần 200% hoặc hơn kể từ khi chiến sự bắt đầu năm 2022. Trước năm 2022, Nga dự kiến bàn giao khoảng 400 xe bọc thép trong năm tiếp theo. Hiện nay, con số này đã cao gấp 10 lần.

Sản lượng một số vũ khí chủ chốt của Nga (Số liệu thống kê: Viện Kiel).

Trong những năm đầu chiến sự, Nga gặp thiếu hụt công nghệ, nhưng các vấn đề này hiện phần lớn đã được khắc phục. Các nhà máy ở hậu phương hoạt động liên tục để sản xuất trang bị cho quân đội.

Ban đầu Nga nhập hàng nghìn UAV Shahed của Iran, nhưng sau đó xây dựng nhà máy sản xuất Geran-2 (dựa trên thiết kế Shahed 136), gần đây bổ sung động cơ phản lực để tăng tốc độ và tầm bay. Từ 140.000 UAV nhập năm 2023, Nga sản xuất 1,5 triệu chiếc năm ngoái và có thể tăng gấp 2 trong năm nay.

Trong lĩnh vực tác chiến điện tử (EW), ưu thế thay đổi qua lại, nhưng Nga hiện được cho là chiếm ưu thế và là bên đầu tiên triển khai UAV điều khiển bằng cáp quang, miễn nhiễm với gây nhiễu điện tử.

Theo các chuyên gia, ngành công nghiệp quốc phòng Nga vẫn chưa đạt đến “điểm bùng phát”. Nga vẫn có đủ nguồn lực để duy trì cỗ máy quân sự ở mức sản lượng hiện tại, thậm chí cao hơn, đối với các trang bị chủ lực như UAV, xe tăng hay đạn dược.

Tuy nhiên, giới quan sát cũng nhận định, các lệnh trừng phạt của phương Tây dường như đang dần làm suy yếu khả năng sản xuất các hệ thống vũ khí tiên tiến hơn của Nga vì họ có thể khó khăn trong việc tiếp cận các linh kiện, thiết bị quan trọng, chủ chốt từ nước ngoài. Đây sẽ là vấn đề mà Nga cần khắc phục. 

Bài học cho tương lai tác chiến

Chiến sự ở Ukraine đã mang tới hàng loạt những xu hướng đáng lưu ý mới, được cho có thể tác động tới cục diện tới các cuộc chiến trong tương lai ở cả những khu vực khác.

Thứ nhất, UAV đã làm thay đổi cách mà chiến sự vận hành. Trong phạm vi 15km tính từ tiền tuyến của 2 bên, việc di chuyển bằng phương tiện cơ giới trở nên cực kỳ khó khăn, thậm chí gần như không thể. Bộ binh buộc phải hành quân từ 10-15km để vào vị trí. Khi xe bọc thép và pháo binh được triển khai, mỗi khí tài có thể hứng chịu hàng chục đợt tấn công mỗi ngày.

Câu hỏi đặt ra là liệu môi trường bão hòa UAV như vậy có thể xuất hiện ở nơi khác hay không. Nếu có, các bên tham chiến sẽ mất bao lâu để đạt đến mức độ triển khai UAV như tại Ukraine?

UAV đã làm thay đổi cục diện chiến sự (Ảnh: UP).

Bất chấp việc sử dụng UAV với mật độ cao, bộ binh vẫn quan trọng hơn bao giờ hết trong việc giữ địa bàn. Và dù ngày càng thành thạo sử dụng UAV, bộ binh vẫn là lực lượng thiết yếu trong các hoạt động của Nga nhằm kiểm soát lãnh thổ. 

Chiến sự ở Ukraine không phải là chiến sự UAV mà là cuộc xung đột nơi vai trò của UAV trở nên nổi bật. UAV không thay thế năng lực con người, chúng mở rộng năng lực đó. Chúng cũng không thay thế pháo binh, xe tăng, bộ binh, công binh hay lực lượng hậu cần, mà bổ trợ cho các lực lượng này.

Thứ 2, trong một cuộc chiến dài hạn, việc thích nghi liên tục là rất quan trọng.

Trong những năm qua, Ukraine đã cải thiện khả năng học hỏi và thích nghi. Các đơn vị quan sát xu hướng chiến trường, rút kinh nghiệm từ giao tranh với đối phương và chia sẻ bài học lên cấp chỉ huy cao hơn. Năng lực phân tích ở cấp Bộ Tổng tham mưu cũng được cải thiện nhờ một tổ chức chuyên trách đảm nhiệm chức năng này.

Tuy nhiên, theo các chỉ huy chiến thuật, Nga cũng có những bước tiến trong thích nghi chiến thuật. Điều này thể hiện qua việc Nga thay đổi chiến thuật nhanh hơn và hiệu quả hơn, cũng như ghi chép và phổ biến một cách hệ thống các phương pháp chiến thuật mới trên toàn tuyến khi đối mặt với khó khăn. 

Ví dụ, khi UAV Ukraine ngăn thiết giáp Nga mở các mũi tấn công, Moscow kết hợp chiến thuật thâm nhập mặt đất với hỏa lực, đặc biệt là UAV tấn công và bom lượn, để tấn công vào những khu vực được xác định có lỗ hổng của đối thủ. Sau đó, Nga dùng bộ binh xâm nhập theo các nhóm nhỏ để củng cố vị trí, trước khi mở mũi tổng lực để áp đảo đối thủ. 

Đây là một ví dụ về cách mà Nga thường xuyên thay đổi linh hoạt trong cách tiến công, nhằm tạo lợi thế. Có thể dự đoán Nga sẽ tiếp tục thử nghiệm và tiến hóa chiến thuật nhằm đạt các đột phá tương tự qua tuyến phòng thủ của Ukraine.

Thứ 3, tầm quan trọng của sức bền hậu cần là không thể bỏ qua. 

Mô hình chi phối trong hoạch định quân sự của phương Tây kể từ thập niên 1990 tập trung vào các chiến dịch quyết định nhanh chóng: Những cuộc chiến ngắn được định đoạt nhờ công nghệ vượt trội, hỏa lực chính xác và ưu thế áp đảo.

Những gì xảy ra ở Ukraine cho thấy một thực tế khác. Tốc độ tiêu thụ đạn dược ở mức rất lớn. Có thời điểm Ukraine bắn nhiều đạn pháo mỗi ngày hơn tổng sản lượng hàng tháng của các đồng minh NATO. Các nền tảng công nghiệp của châu Âu và Mỹ đã gặp khó khăn khi phải mở rộng quy mô.

Cuộc khủng hoảng đạn pháo 155mm giai đoạn 2023-2024, khi lực lượng Ukraine có lúc chỉ được phân bổ lượng đạn một con số mỗi ngày, đã trực tiếp góp phần vào các bước tiến của Nga, bên đã nhanh chóng tăng tốc cỗ máy quân sự hiệu quả hơn trong những năm đầu cuộc chiến. 

Theo Viện Kiel, Foreign Policy, CEPA