Cục diện mới ở Trung Đông

Trong năm 2025 vừa đi qua, ở khu vực Trung Đông, Bắc Phi và vùng Vịnh đã hình thành cục diện chính trị an ninh, sức mạnh quân sự và ảnh hưởng chính trị mới. Nó là kết quả của cuộc xung đột giữa Israel và nhóm vũ trang Hamas ở Dải Gaza, của cuộc đối đầu trực diện 12 ngày giữa Israel và Mỹ với Iran, của sự thay đổi chính thể ở Syria và của sự trỗi dậy mạnh mẽ về chính trị của một số quốc gia trong khu vực. Ngay trong những ngày đầu tiên của năm mới 2026, cục diện trên có biến động mới khiến khu vực càng thêm không ổn định, càng khó đưa đến được một trật tự chính trị an ninh rõ nét và bền vững trong thời gian tới.

Những biến động mới được chú ý nhất là tình hình chính trị – xã hội ở Iran và Tổng thống Mỹ Donald Trump lộ ý sẵn sàng tấn công quân sự vào Iran lần nữa, rất có thể lại cùng với Israel, để trực tiếp hậu thuẫn làn sóng biểu tình phản đối chính phủ ở Iran và để gia tăng áp lực tối đa tới Tehran. Diễn biến ở Iran như thế nào và cái bóng ma của sự can thiệp quân sự của Mỹ vào nội bộ nước này đang góp phần làm thay đổi cục diện hình thành trong năm ngoái ở Trung Đông. Yếu tố tác động khác là những kịch bản có thể xảy ra liên quan đến việc Israel tận dụng tình hình mới để lại gia tăng xung đột với Hamas, phong trào Hezbollah ở Lebanon, lực lượng Houthi ở Yemen cũng như tạo thêm sự đã rồi nhằm ngăn cản việc thành lập nhà nước Palestine độc lập, có chủ quyền và lãnh thổ.

Tất cả những gì đang diễn ra ở khu vực này đều có thể có đột biến mới, đều có thể rẽ ngoặt theo hướng mới và đều có thể dễ dàng vượt ra ngoài tầm kiểm soát của các bên liên quan trực tiếp cũng như gián tiếp. Ông Donald Trump muốn khởi động giai đoạn 2 của kế hoạch hòa bình cho Dải Gaza trong khi giai đoạn 1 vẫn còn rất dang dở. Cả Israel lẫn Hamas đều không thực thi đầy đủ và nghiêm chỉnh thỏa thuận cho giai đoạn 1.

Syria tiếp tục là khoảng trống quyền lực trong khu vực. Israel vẫn được coi là có sức mạnh quân sự nổi trội trong khu vực nhưng đang ngày càng bị cô lập về chính trị và không còn dám coi thường Iran. Ông Donald Trump chao đảo giữa chủ định xoay trục từ Trung Đông sang khu vực khác vừa thích thú thể hiện uy lực quân sự của Mỹ ở nơi đây. Mỹ và Israel ở trong tình trạng luôn sẵn sàng bất ngờ tấn công Iran lần nữa. Cuộc ganh đua ảnh hưởng và vị thế cường quốc khu vực giữa Thổ Nhĩ Kỳ, Ả Rập Saudi, Iran và Các Tiểu Vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) bộc lộ ngày càng công khai và quyết liệt. Nay lại thêm biến động chính trị – xã hội nội bộ ở Iran và lựa chọn của ông Donald Trump đứng hẳn về phía làn sóng biểu tình chống chính phủ ở Iran.

Kể từ thời cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979 đến nay, Iran đã trải qua 18 lần hỗn loạn và bạo lực chính trị – xã hội nhưng không lần nào trầm trọng như lần thứ 19 này. Giới chức lãnh đạo tôn giáo, nhà nước, quân đội và an ninh Iran chưa khi nào bị thách thức ghê gớm như hiện tại. Tương lai chính trị – xã hội ở Iran hiện là ẩn số lớn đối với chính nước này và khu vực. Thay đổi hay không thay đổi thể chế chính trị sau lần hỗn loạn bạo lực này đều làm thay đổi vị thế và ảnh hưởng của Iran ở khu vực. Cục diện Trung Đông như thế khiến cho ông Donald Trump rất khó thực thi chủ định xoay trục ưu tiên chiến lược mà có thể bị kìm chân nhiều hơn trước, thậm chí sa lầy về chính trị và an ninh ở đó.