Dầu mỏ: Vũ khí địa chính trị tối thượng – Kỳ 5: Khí đốt – vũ khí và mục tiêu

Khác biệt giữa dầu mỏ và khí đốt

Ngày 19-3, trong động thái đẩy cuộc chiến Mỹ – Israel chống lại Iran lên một nấc thang mới, Israel đã tấn công mỏ khí đốt South Pars tối quan trọng của Iran. Ngay sau đó Iran đáp trả với cuộc tấn công vào các cơ sở năng lượng khắp vùng Vịnh, bao gồm một cơ sở khí đốt ở Nhà máy Ras Laffan của Qatar rạng sáng 20-3.

Nói riêng về South Pars, đó là một phần trong mỏ khí đốt tự nhiên lớn nhất thế giới, trải rộng 9.700km2 và thuộc quyền khai thác chung của Iran và Qatar, đối diện với Iran lục địa qua vịnh Ba Tư. 

Khoảng 1/3 mỏ này, tức khu vực South Pars thuộc về Iran, còn phần phía Qatar được gọi là North Field. Tổ hợp khí Ras Laffan nằm cách thủ đô Doha của Qatar 80km, có vai trò tối quan trọng với hoạt động kinh tế quốc tế, là cơ sở sản xuất khí hóa lỏng (LNG) lớn nhất thế giới, chiếm khoảng 20% nguồn cung toàn cầu, với khách hàng là các thị trường lớn nhất ở cả châu Á và châu Âu.

Nói ngắn gọn thì khác biệt lớn nhất nằm ở chỗ dầu mỏ là một thị trường toàn cầu, còn khí thiên nhiên thì không. Điều đó đồng nghĩa dầu mỏ là hàng hóa có thể thay thế dễ hơn nhiều so với khí đốt. 

Ví dụ, sau khi cuộc chiến ở Ukraine bùng phát, châu Âu đã có thể nhanh chóng áp đặt lệnh cấm vận, giá trần, rồi cuối cùng ngừng mua dầu mỏ của Nga. Nhưng với khí đốt, sau hơn bốn năm chiến tranh, tới nay châu Âu vẫn phải nhập khẩu khoảng 15% từ Nga (dù đã giảm nhiều so với mức 45% trước chiến tranh).

Thương mại khí đốt mang tính khu vực chặt chẽ và chỉ một phần nhỏ sản lượng là thực sự có tính linh hoạt. Trong khi khoảng 80% dầu mỏ thương mại của thế giới được vận chuyển bằng đường biển (và 20% trong số đó là qua eo Hormuz), thì LNG thương mại ngoài đường ống hiện chỉ chiếm không tới một nửa tổng lượng khí giao dịch. 

Công tác vận chuyển LNG dù bằng phương tiện gì đều phức tạp hơn nhiều so với dầu mỏ. Dòng chảy khí do đó giới hạn ở những nơi đã có sẵn cơ sở hạ tầng cực kỳ tốn kém, cực kỳ rộng lớn và do vậy cực kỳ dễ tổn thương. Tất cả giải thích tại sao khí đốt có thể được vũ khí hóa dễ dàng hơn và có nguy cơ gây ra thiệt hại cho đối thủ lớn hơn cả dầu mỏ.

Một ví dụ điển hình là ở châu Âu trong cuộc chiến Nga – Ukraine. Châu lục này vốn có lịch sử lâu dài phụ thuộc vào nguồn khí đốt từ Nga, với hệ thống đường ống thương mại rộng lớn được xây dựng ổn định qua nhiều thập niên. 

Sau khi chiến tranh quy mô lớn nổ ra vào tháng 2-2022, Nga tính toán rằng châu Âu cần khí đốt của họ để duy trì điện và sưởi ấm và vì vậy đã sẵn sàng mạo hiểm một phần doanh thu để tìm kiếm kết quả mà họ mong muốn tại Ukraine. Với những diễn biến hiện giờ ở Trung Đông, có thể tin rằng Nga sẽ có thể sớm muốn đánh lại quân bài khí đốt.

Ngoài vận chuyển, lưu trữ là một bài toán khó khác với khí đốt. Khác với dầu mỏ, ngay cả những nền kinh tế lớn nhất cũng không có các chương trình dự trữ chiến lược thực sự có ý nghĩa cho khí thiên nhiên. 

Thiếu kho dự trữ, thiếu các cơ chế hiệp ước phối hợp “xả kho” (như 400 triệu thùng dầu dự trữ được bán ra qua Cơ quan Năng lượng quốc tế mới đây), thiếu cả vùng đệm chiến lược về năng lực sản xuất dự phòng là tình trạng chung của cả các nước sản xuất lẫn nhập khẩu LNG.

Ở châu Âu, chỉ sau cuộc chiến Ukraine, EU mới áp quy định bắt buộc lưu trữ thương mại yêu cầu các kho khí đốt phải đầy 90% nhưng đây cũng chỉ là các biện pháp chắp vá. 

Trên thực tế, Đức và Ý sở hữu gần một nửa tổng công suất lưu trữ khí đốt của EU, còn nhiều nước nhỏ khác hoàn toàn không có dự trữ. Nga chắc chắn sẽ không bỏ qua những diễn tiến này.

Qatar: 2,5 triệu dân và 25 nghìn tỉ m3 khí

Nếu như Nga đã vũ khí hóa khí đốt với kết quả thành bại lẫn lộn, thì ở Trung Đông, Qatar đã dùng khí đốt để vươn lên vị thế cường quốc khu vực một cách ấn tượng.

Với 25 nghìn tỉ m³ khí đốt (TCM), đất nước Qatar nhỏ bé sở hữu trữ lượng lớn thứ ba thế giới, chỉ sau Nga (37,4 TCM) và Iran (32,1 TCM). Với sản lượng hiện giờ, tỉ lệ trữ lượng trên sản lượng của Qatar được ước tính ở mức

100-130, hầu hết tập trung ở mỏ North Field đã nói. Tuy nhiên, Qatar chỉ trở thành nước xuất khẩu LNG lớn nhất thế giới từ năm 2006.

Đầu những năm 1970, Doha vẫn nhìn nhận khí đốt không mấy thiện cảm. Họ thậm chí đốt bỏ khoảng 80% trong 6,13 tỉ m³ khối khí thiên nhiên đồng hành là phụ phẩm của quá trình khai thác dầu mỗi năm, tức mang tiền đốt bỏ theo đúng nghĩa đen. Nhưng khi nhận ra tình trạng lãng phí, Qatar bắt đầu quan tâm hơn đến khí đốt và kiên quyết giảm lượng khí phải đốt bỏ xuống còn 66% vào năm 1974 và chỉ còn dưới 5% vào năm 1979.

Nhưng giống như hầu hết các nước vùng Vịnh thời điểm đó, Qatar chưa thoát khỏi “lăng kính hẹp hòi” của nước sản xuất dầu mỏ. Đến giữa những năm 1980, trong khi nền kinh tế vẫn phụ thuộc nặng nề vào dầu mỏ, giá dầu giảm mạnh do Saudi Arabia mở rộng sản xuất ồ ạt. Thu nhập của Chính phủ Qatar từ dầu mỏ giảm từ 93% xuống còn 80%. 

Sản lượng dầu cũng lao dốc không ngừng và đến khoảng năm 1987 chỉ còn một lượng ít ỏi khoảng 300.000 thùng mỗi ngày. 

Chuyển đổi bây giờ là bắt buộc và quá trình xây dựng cả năng lực khai thác, chế biến, lẫn vận chuyển khí đốt suốt 40 năm tiếp theo không chỉ giúp Qatar trở nên cực kỳ giàu có mà còn là một cường quốc rất khác biệt trong khu vực toàn đại gia dầu mỏ. Năm 2019, họ thậm chí tuyên bố chính thức rời Tổ chức Các nước xuất khẩu dầu mỏ.

Quyết định đó khiến Qatar giờ có vị thế độc lập và trung lập cực kỳ giá trị ở khu vực luôn bị giằng xé bởi xung đột phe phái này. Bất chấp quy mô nhỏ bé, Doha đã trở thành nhân tố nòng cốt trong quan hệ ngoại giao toàn cầu thế kỷ 21. 

Họ có mặt trong hầu hết các cuộc khủng hoảng địa chính trị và liên quốc gia khác nhau những năm gần đây ở đủ các vĩ độ. Từ đảm bảo thả công dân Mỹ ở Iran và Venezuela đến đàm phán trao lại trẻ em Ukraine bị Nga giữ, từ làm trung gian cho thỏa thuận giữa chính quyền Trump và Taliban để Mỹ rút quân khỏi Afghanistan đến hòa giải giữa Eritrea và Djibouti, từ đối thoại với Iran đến hỗ trợ nhân đạo ở Darfur, Qatar đều có mặt và đóng vai then chốt.

Để đạt được vị thế người trung gian toàn cầu đó, nguồn khí đốt xuất khẩu thu về hơn 100 tỉ đô la mỗi năm đã có vai trò quan trọng không kém mối quan hệ đặc biệt của Qatar với Mỹ. Kể từ năm 2001, Qatar là nơi đóng căn cứ không quân lớn nhất của Mỹ ở Trung Đông – Al Udeid, nơi có khoảng 10.000 quân nhân Mỹ đóng quân và có vai trò then chốt trong cuộc chiến của Mỹ với Iran hiện tại. 

Nhưng Doha không chỉ thân Mỹ. Họ còn kiên định đóng vai trung lập và sẵn sàng đối thoại với tất cả các bên, bao gồm cả các nhóm chính trị – quân sự không chính danh như Taliban và Hamas.

Nhờ khí đốt, Qatar đã “sở hữu một nửa London, từ Harrods tới Canary Wharf” như lời nhà báo người Zimbabwe Hopewell Chin’ono và cho tới giờ họ đã sử dụng những của cải đó một cách khôn ngoan. Tuy nhiên, cuộc chiến ngày một leo thang ở Iran đặt ra câu hỏi cho Doha cũng như tất cả các nước trong khu vực và trên thế giới về phương án B khả thi trong một cuộc khủng hoảng năng lượng.

*******************

Tại sao Mỹ và phương Tây phải xây dựng các kho dự trữ dầu mỏ khổng lồ sau năm 1973? Kho dự trữ của Trung Quốc lớn đến mức nào và tầm quan trọng của dự trữ năng lượng đối với an ninh quốc gia.

>> Kỳ tới: Dự trữ chiến lược trong cuộc chiến năng lượng