“Dẹp lấn chiếm vỉa hè” nhìn từ bản vẽ thiết kế

Các chiến dịch chấn chỉnh trật tự vỉa hè đã trở nên quen thuộc ở nhiều đô thị lớn. Có những nơi, việc giành lại vỉa hè cho người đi bộ duy trì được thời gian dài, song cũng có nhiều nơi chỉ sau một vài tháng “ra quân” là vỉa hè lại bị chiếm dụng như trước.

Khi đi tìm nguyên nhân vì sao khó “dẹp vỉa hè”, có người đổ tại ý thức một bộ phận tiểu thương, lại có người nói phường, xã làm chưa tới, chưa kiên quyết, kiên trì. Các nguyên nhân này đều có thể đúng trong từng trường hợp cụ thể. Nhưng theo tôi, còn một nguyên nhân khác: chúng ta chưa thiết kế bài bản với vỉa hè.

Vỉa hè bị lấn chiếm ở một tuyến phố trung tâm của Hà Nội (Ảnh: Nguyễn Hải).

Vỉa hè ở nhiều đô thị, từ lúc đổ bê tông, lát gạch, chưa được định hình cho những gì sẽ thực sự diễn ra trên đó. Vì không được thiết kế tốt, vỉa hè giống như một khoảng sân trống: ai muốn làm gì thì làm; lúc nào “nhức mắt” thì dẹp; dẹp xong lại bỏ đấy. Rồi lại lấn. Rồi lại dẹp. Cứ thế thành vòng luẩn quẩn.

Thực ra, câu hỏi đúng không phải “ai vi phạm” khi sử dụng vỉa hè, mà cần hỏi: “vỉa hè đang được dùng để làm gì, và nó đã được thiết kế cho việc đó chưa?”.

Ba lớp vỉa hè – một cách tiếp cận ngay từ khâu thiết kế

Trước hết, chúng ta có thể áp dụng cách làm dựa trên một nguyên tắc đơn giản mà nhiều thành phố đã triển khai thành công, đơn cử như thành phố Santa Clara (California, Mỹ): trước khi quản lý, hãy định hình không gian. Ở đó, vỉa hè được chia thành ba lớp rõ ràng.

Lớp thứ nhất là dải tiếp giáp công trình: tuy hẹp nhưng đóng vai trò là vùng đệm. Khu vực này cho phép cửa hàng trưng bày, đặt bảng hiệu trong tầm kiểm soát, không ảnh hưởng đến dòng người đi bộ bên ngoài. Đây là chi tiết mà thiết kế vỉa hè các đô thị ở Việt Nam thường bỏ qua, khiến hoạt động của cửa hàng mặt phố thường “vươn” ra lối đi chính, dẫn đến tình trạng lộn xộn khó gỡ.

Lớp thứ hai là dải đi bộ thông suốt, được coi như “xương sống” của vỉa hè. Dải đi bộ cần đủ rộng, đủ bằng phẳng, không bị gián đoạn bởi bất cứ thứ gì. Thiết kế phân chia không gian rõ ràng sẽ góp phần khiến các tiểu thương phải tôn trọng lối dành riêng cho người đi bộ.

Lớp thứ ba là dải tiện ích và cây xanh: nơi đô thị chủ động “bắt tay” với đời sống. Thay vì cấm hàng quán, người ta bố trí sẵn ghế ngồi, ki-ốt nhỏ, điểm dừng chân, chỗ để xe đạp… Các hoạt động kinh tế vỉa hè được “gói” vào đúng phần không gian dành riêng, nên tự khắc trở thành một phần của phố, không còn là vấn đề phải xử lý, cũng không xung đột với lối đi chính.

Cuối cùng là vùng hạ tầng biên: khu vực tiếp giáp lòng đường, dành cho dừng đỗ xe ngắn hạn, bãi đậu xe cứu hỏa, biển báo… tạo thành ranh giới an toàn cho toàn bộ tổ chức vỉa hè.

Vỉa hè được chia thành ba lớp ở thành phố Santa Clara (Ảnh: Cơ quan Giao thông Thung lũng Santa Clara).

Đồng bộ giải pháp để không gian tự vận hành

Có thể thấy, ba lớp vỉa hè chỉ là một phần. Điều làm nên sự khác biệt là cách nhìn vỉa hè như một hệ thống bao trùm, nơi các giải pháp đồng bộ với nhau. Tất nhiên, tùy theo tình hình từng khu vực, bề rộng vỉa hè sẵn có và tính chất khu phố mà thiết kế có thể có cả ba dải, hoặc thêm bớt cho phù hợp.

Về khí hậu, Singapore cũng nóng ẩm như Việt Nam. Tuy nhiên, lối đi giữa các khu vực khác nhau hoặc giữa các tòa nhà được thiết kế mái che, nhờ vậy người dân đi bộ dưới mưa không ướt. Không phải vì họ giàu hơn nên mới làm được, mà bởi vì từ khâu quy hoạch, họ đã tính sẵn chuyện người ta sẽ phải đi bộ ngoài trời mỗi ngày, giữa cái nắng mưa nhiệt đới.

Như vậy, trong thiết kế đô thị ngay từ đầu, họ đã tính đến nhu cầu của người dân. Tương tự như vậy, chúng ta cần thấy rằng nhu cầu của người đi bộ trên vỉa hè và nhu cầu kinh tế vỉa hè đều cần được tôn trọng. Vậy thì, thay vì xóa bỏ, tại sao chúng ta không thiết kế không gian phù hợp cho mỗi nhu cầu khác nhau? Tùy theo hiện trạng, sẽ có những khu vực cho phép kinh doanh ngoài trời, nhưng đi kèm tiêu chuẩn rõ ràng về diện tích, thời gian và cách vận hành. Hàng quán vẫn tồn tại, nhưng nằm đúng phần diện tích được cấp phép, đúng giờ, đúng tiêu chuẩn.

Khi kinh tế vỉa hè có chỗ trong bản vẽ thiết kế đô thị, nó không còn là thứ cần bị dẹp. Nó trở thành một phần của bộ mặt đô thị.

“Vẽ trước, rồi mới siết”

Từ cách tiếp cận trên, theo tôi, điều đầu tiên các đô thị có thể nghiên cứu là chuẩn hóa cấu trúc ba lớp vỉa hè. Dải đi bộ thông suốt nên được coi là “hạ tầng cứng”, không thương lượng, với bề rộng tối thiểu khoảng 1,5 mét ở khu dân cư và lớn hơn ở trục thương mại. Quan trọng hơn chiều rộng là tính liên tục: không bậc cấp, không vật cản, không bị “cắt khúc”. Khi phần này đủ rõ ràng, việc xử phạt lấn chiếm sẽ có cơ sở kỹ thuật, không còn cảm tính.

Phần linh hoạt nên được dồn vào dải tiện ích. Đây là nơi có thể “hợp thức hóa” kinh tế vỉa hè thay vì xóa bỏ. Trong khí hậu nhiệt đới, dải này càng quan trọng: cây xanh tán rộng, kết hợp mái che nhẹ, vừa giảm bức xạ nhiệt, vừa tạo điều kiện cho hoạt động ngoài trời thu hút du khách.

Một điểm then chốt là “thiết kế theo khí hậu”. Cần triển khai mạng lưới mái che liên tục quanh các đầu mối giao thông. Không nhất thiết phải làm đồng bộ ngay, nhưng có thể bắt đầu từ bán kính 300 m đến 500 m quanh bến xe buýt, ga tàu điện trong tương lai. Khi người dân có thể đi bộ trong bóng râm hoặc dưới mái che, thói quen sử dụng vỉa hè sẽ tự thay đổi, kéo theo áp lực lên giao thông cơ giới giảm xuống.

Ngoài ra, thành phố hoàn toàn có thể quản lý bằng “hạ tầng số” thay vì thủ công. Mỗi vị trí kinh doanh trong dải tiện ích có thể được gắn mã QR, đăng ký theo khung giờ, thu phí linh hoạt. Cách làm này không xa lạ với những mô hình quản lý không gian công cộng hiệu quả: không cấm, mà cấp quyền có điều kiện. Khi dòng tiền quay trở lại để bảo trì vỉa hè, không gian công cộng sẽ có cơ chế “tự nuôi” thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách.

Vỉa hè cần được nhìn nhận như một hệ hạ tầng đa chức năng: giao thông, xã hội, kinh tế và khí hậu cùng tồn tại. Nếu chỉ coi đó là phần “phụ” của lòng đường, những sự can thiệp sẽ mang tính chữa cháy. Ngược lại, khi coi vỉa hè là “xương sống mềm” của đô thị, việc đầu tư thiết kế sẽ trở thành ưu tiên, và quản lý chỉ còn là bước tiếp theo.

Điều chúng ta cần không chỉ là thêm những chiến dịch, mà là một bản vẽ thiết kế phù hợp: vẽ trước, rồi mới siết sau.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!