Đô thị nhiều ‘gen trội’ cần phiên bản ưu việt

Chính những “gen trội” giúp TP.HCM liên tục thu hút con người, dòng vốn và cơ hội.

Nhưng một “cơ thể” càng lớn và phát triển, càng dễ bộc lộ những điểm nghẽn nếu thiếu một bộ khung tương xứng. Đằng sau dáng vóc của đầu tàu kinh tế, TP.HCM có không ít nút thắt cấu trúc đang khiến tiềm năng của thành phố chưa thể vận hành trọn vẹn.

4 điểm nghẽn khiến TP.HCM chưa thể ‘bung hết lực’

Theo bà Trương Thiết Hà, Phó trưởng phòng Nghiên cứu phát triển kinh tế (Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM), công tác quy hoạch và triển khai quy hoạch trong giai đoạn trước đây thành phố chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn phát triển.

Không ít đồ án quy hoạch thiếu tính đồng bộ, thiếu tầm nhìn dài hạn. Điều này dẫn đến sự xáo trộn về không gian đô thị, môi trường, cảnh quan và quyền lợi chính đáng của người dân.

Những “căn bệnh mãn tính” của đô thị vì thế ngày càng lộ rõ. Kẹt xe ở các cửa ngõ TP.HCM không còn là chuyện nhất thời, mà đã trở thành nỗi ám ảnh thường nhật. Mỗi mùa mưa đến, nỗi lo ngập nước lại phủ lên đời sống người dân như một vòng lặp quen thuộc đến ngán ngẩm.

Cùng với đó, giấc mơ an cư vẫn là bài toán cho lao động nhập cư. Người trẻ, công nhân…, những người đang góp phần tạo nên ADN năng động của TP.HCM, vẫn sống trong các khu trọ chật hẹp, điều kiện còn nhiều hạn chế.

Báo cáo điều tra nhu cầu nhà ở giai đoạn 2026 – 2030 của Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM cho thấy, tổng nhu cầu nhà ở của TP.HCM sau sáp nhập đến năm 2030 lên tới 974.000 căn. Không có điều kiện mua nhà, họ đành chấp nhận sống trong các phòng trọ ẩm thấp, giá rẻ với diện tích phòng trọ trung bình chỉ từ 19 – 22 m².

Một thành phố nổi tiếng với khả năng dung nạp con người, nhưng nếu không giải được bài toán hạ tầng và chỗ ở, chính “gen mở” ấy lại trở thành áp lực ngược.

Tổng vốn đầu tư toàn xã hội của TP.HCM hiện vẫn chưa tương xứng với quy mô kinh tế. Đầu tư công giải ngân chậm, trong khi đó, việc huy động nguồn lực tư nhân cũng chưa đạt kỳ vọng.

Ở một khía cạnh khác, quá trình chuyển đổi số và phát triển khoa học – công nghệ vẫn đối mặt với nhiều rào cản: từ thể chế, dữ liệu đến công nghệ và đặc biệt là nguồn nhân lực.

ẢNH: BÙI QUỐC HOÀNG

Chuyển mình để ADN của Sài Gòn – TP.HCM “tiến hóa”

Nếu ADN Sài Gòn – TP.HCM vẫn để những “gen lặn” tồn tại (như quản trị phân mảnh, quy hoạch dàn hàng ngang), cơ thể đô thị sẽ dần suy yếu. TP.HCM cần những bước chuyển mình tích cực để tạo ra một phiên bản ưu việt hơn.

Trả lời phóng viên Báo Thanh Niên, ông Huỳnh Hồ Đại Nghĩa (thạc sĩ Chính sách công, giảng viên Trường đại học Khoa học xã hội và nhân văn – Đại học Quốc gia TP.HCM) cho rằng, TP.HCM đang cần ít nhất 3 bước chuyển chiến lược trong tư duy quản trị và mô hình phát triển để vừa giữ phần lõi bản sắc ADN của Sài Gòn – TP.HCM, vừa di truyền để “tiến hoá” trong tương lai.

Thứ nhất là chuyển từ tư duy quản lý đô thị sang tư duy kiến tạo hệ sinh thái đô thị. Trong nhiều năm, thành phố được quản lý theo từng mảng riêng lẻ: giao thông, nhà ở, văn hóa, môi trường, kinh tế…

Nhưng một siêu đô thị như TP.HCM không thể phát triển bằng các mảnh ghép rời rạc. TP.HCM cần được nhìn như một hệ sinh thái, nơi hạ tầng cứng, hạ tầng mềm, văn hóa, công nghệ, con người và thể chế tác động qua lại với nhau. Nếu không đổi tư duy này, thành phố sẽ luôn rơi vào vòng luẩn quẩn “chữa cháy từng phần”.

ẢNH: BÙI QUỐC HOÀNG

Thứ hai là chuyển từ phát triển bằng mở rộng vật lý sang phát triển bằng tổ chức lại không gian và nâng cấp chất lượng. TP.HCM không thể mãi lớn lên theo kiểu trải rộng thêm trên mặt đất, bởi giới hạn không gian, hạ tầng và môi trường đã rất rõ.

Qua đó, TP.HCM cần chuyển sang giai đoạn phát triển theo chiều sâu với trọng tâm tái cấu trúc không gian đô thị theo hướng đa trung tâm. TP.HCM không chỉ phát triển trên không gian mặt đất mà còn cần khai thác hiệu quả không gian ngầm, không gian tầm thấp, không gian số và dữ liệu, cũng như không gian biển, ven sông và không gian văn hóa.

Cùng với đó, yêu cầu đặt ra là phải tổ chức lại các dòng chảy kinh tế – xã hội theo hướng hiệu quả hơn, tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững trong giai đoạn mới.

Nói cách khác, bứt phá của TP.HCM trong tương lai sẽ không đến từ việc “có thêm bao nhiêu đất”, mà từ việc dùng không gian thông minh đến đâu.

Thứ ba là đặt văn hóa và chất lượng sống của người dân vào trung tâm phát triển. Trong nhiều năm, tăng trưởng kinh tế là ưu tiên dễ thấy nhất, nhưng nếu chỉ chạy theo GDP mà không chăm lo đến bản sắc, không gian công cộng, ký ức đô thị, môi trường sống và sự gắn kết cộng đồng…, thành phố sẽ lớn nhưng không mạnh.

TP.HCM cần hiểu rằng văn hóa không phải phần trang trí phía sau phát triển, mà là phần lõi tạo nên sức hấp dẫn, sức bền và sức cạnh tranh dài hạn. Một thành phố muốn giữ nhân tài, hút đầu tư tốt, phát triển sáng tạo mạnh thì phải là thành phố đáng sống, có câu chuyện riêng và có chiều sâu văn hóa.

Ông Nghĩa nhấn mạnh: “Thách thức lớn nhất của TP.HCM hiện nay không phải là thiếu nguồn lực, mà là làm sao chuyển được từ một đô thị tăng trưởng nhanh sang một đô thị trưởng thành. nơi tăng trưởng kinh tế, bản sắc văn hóa và chất lượng sống không triệt tiêu nhau mà nâng đỡ nhau.

Nếu nói ngắn gọn, cú hích mà TP.HCM cần là: biến đổi về tư duy quản trị, tổ chức không gian, và biến đổi trong việc đặt văn hóa – con người vào trung tâm của mô hình phát triển mới”.

Ông nghĩa nói thêm: “Điều quan trọng nhất, TP.HCM không nên đánh đổi ADN của mình để phát triển; ngược lại, phải phát triển bằng chính ADN đó. Tức là lấy tính mở để hội nhập, lấy tính năng động để đổi mới, lấy tinh thần dung hợp để sáng tạo và lấy bản sắc thị dân để giữ lại phần hồn của thành phố”.

Bứt phá là đánh thức “gen” đặc biệt trong ADN của thành phố. Chỉ cần một bộ khung hạ tầng và cơ chế đủ tầm, thành phố sẽ tự tiến hóa để không chỉ lớn mạnh về quy mô, mà còn khẳng định bản sắc và là thành phố đáng sống.