Đợi thú hoang trở lại

Khó mà kể hết niềm vui của những người giữ rừng khi tưởng rằng sẽ không còn nhìn thấy gấu ngựa, bò tót… nhưng chúng đã bất ngờ quay lại.

THÚ HOANG VỀ RỪNG

Cuối năm 2023 rồi bước sang năm 2024, tại phòng trực của Vườn quốc gia Chư Mom Ray, các cán bộ bảo vệ rừng đã có những khoảnh khắc không thể nào quên. Trên màn hình máy tính, từ dữ liệu bẫy ảnh tự động, hình ảnh gấu ngựa bất ngờ hiện lên rõ nét. Con gấu đen với vệt lông hình chữ V đặc trưng trước ngực lững thững đi qua khu rừng.

“Không ai tin vào mắt mình lúc đó. Bởi gấu ngựa, loài thuộc nhóm nguy cấp, quý hiếm, nằm trong danh sách dễ bị tổn thương của IUCN, đã gần như vắng bóng ngoài tự nhiên tại khu vực này suốt nhiều năm. Vậy mà giờ đây, nó lại xuất hiện, bình thản, không hoảng loạn, không lẩn trốn”, một cán bộ kể lại.

Niềm vui nối tiếp niềm vui, bò tót – loài thú biểu tượng của thung lũng Ya Book một thời cũng trở lại. Bốn cá thể bò tót được ghi nhận qua bẫy ảnh, dáng đi thong dong, chắc nịch giữa rừng già. Với người giữ rừng Chư Mom Ray, đó là hình ảnh vừa lạ vừa quen. Lạ vì đã lâu lắm rồi họ mới thấy lại bò tót, quen vì Ya Book từng là “nhà” của loài thú này.

Tháng 8.2025, ông Đào Xuân Thủy, Giám đốc Vườn quốc gia Chư Mom Ray, gọi điện cho chúng tôi với giọng không giấu được sự hồ hởi: “Lại có gấu ngựa, rồi cả cua bay xuất hiện qua bẫy ảnh. Rừng mình có sinh khí trở lại rồi!”. Theo ông Thủy, cả gấu ngựa và cua bay đều thuộc nhóm IIB, nằm trong danh mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ. Việc liên tiếp ghi nhận các loài này cho thấy sinh cảnh rừng đang hồi phục, công tác bảo vệ rừng phát huy hiệu quả rõ rệt.

Hiện Vườn quốc gia Chư Mom Ray quản lý hơn 60.600 ha rừng, lắp đặt 280 máy ảnh tự động tại nhiều tiểu khu. Những “con mắt thầm lặng” này đã ghi nhận hàng loạt loài quý hiếm, như: bò tót, gà tiền mặt đỏ, công xanh, voọc chà vá chân nâu… Tổng cộng, hệ động vật tại đây đã xác định được 1.003 loài, trong đó có 112 loài nguy cấp, quý hiếm. “Thú rừng quay lại cũng giống như lời cảm ơn của rừng đối với con người”, ông Thủy nói.

TỪ “BÃI THÚ” HUYỀN THOẠI ĐẾN ĐỒNG CỎ THU HẸP

Để hiểu vì sao sự trở lại của thú hoang lại khiến người giữ rừng xúc động đến vậy, phải một lần băng rừng vào Ya Book. Nhớ bận theo chân anh Hoàng Văn Hương (Trạm bảo vệ rừng Ya Book), chiếc xe máy luồn lách giữa rừng bằng lăng hơn 15 năm tuổi. Càng đi sâu, rừng càng dày, cây thành ngạnh phủ đầy gai nhọn. Có đoạn, cả đoàn phải bỏ xe lại, đi bộ xuyên rừng, ánh nắng chỉ lọt xuống thành những vệt mỏng manh.

ẢNH: VƯỜN QUỐC GIA CHƯ MOM RAY CUNG CẤP

Vượt sông Sa Thầy khoảng 30 phút, “bãi thú” hiện ra. Một đồng cỏ xanh mượt, mềm đến ngang gối, rộng gần 5 ha, phần hiếm hoi còn sót lại của đồng cỏ Ya Book từng rộng 15.000 ha. Trên nền đất ẩm, dấu chân thú chằng chịt. Dấu lớn, in sâu của bò tót; dấu nhỏ hơn của nai, sơn dương, heo rừng. “Ngày xưa, thú về đây thành đàn”, ông Đào Xuân Thủy nhớ lại. Bò tót, nai ăn cỏ rồi xuống đầm lầy giữa thung lũng uống nước, sau đó nghỉ dưới những cây cổ thụ rải rác. Ngoài thú ăn cỏ, còn có thú ăn thịt như: hổ, gấu, chó rừng… Rồi khỉ, chim cũng kéo về, cả thung lũng tràn đầy sức sống.

ẢNH: VƯỜN QUỐC GIA CHƯ MOM RAY CUNG CẤP

Đầm lầy giữa đồng cỏ Ya Book chưa từng cạn nước. Hai nhánh sông, một từ Campuchia chảy qua, một chảy từ suối Đăk Rơ Mao luôn cung cấp nước, đặc biệt vào tháng 4 khi những cơn mưa đầu mùa làm cỏ non bật lên xanh mướt, thơm ngọt. Đó cũng là thời điểm thú về đông nhất. Nhưng rồi, hơn 20 năm trước, đồng cỏ dần biến mất. Cây rừng có điều kiện mọc lên, xâm lấn toàn bộ thảm cỏ. Môi trường sống thay đổi, thú ăn cỏ rời đi, thú ăn thịt cũng theo đó biến mất.

Theo thống kê năm 2001, Chư Mom Ray từng có 25 – 30 đàn bò tót. Thế nhưng về sau, số lượng giảm mạnh. Lần hiếm hoi gần đây là năm 2009, camera ghi nhận 2 đàn bò tót. Năm 2017, một cá thể bò tót nặng 1,1 tấn đi lạc ra tỉnh lộ 674 và chết sau va chạm giao thông, nay trở thành tiêu bản trưng bày, nhắc nhớ về một thời hoang dã đã xa.

“MẬT PHỤC” GIỮ RỪNG VÀ CHỜ NGÀY THÚ TRỞ LẠI

Những năm thú vắng bóng, những người giữ rừng ở Ya Book vẫn kiên trì tuần tra, cắm trại, theo dõi từng dấu vết nhỏ nhất. Có khi cả tháng không thấy một dấu chân mới, chỉ còn lại ký ức và niềm tin rằng nếu rừng được bảo vệ đủ tốt, thú sẽ quay lại. Niềm tin ấy cuối cùng đã được đền đáp. Gấu ngựa xuất hiện, bò tót trở lại…

ẢNH: VƯỜN QUỐC GIA CHƯ MOM RAY CUNG CẤP

“Thú rừng rất nhạy cảm. Chúng chỉ quay lại khi cảm thấy an toàn”, ông Thủy nói. Đó là kết quả của nhiều năm không để rừng bị xâm hại, không săn bắn, không cháy rừng, không tiếng động cơ lạ. Dẫu vậy, câu chuyện bảo tồn Ya Book vẫn còn nhiều trăn trở. Các chuyên gia từng đề xuất đốt trước có điều khiển để duy trì đồng cỏ cho thú móng guốc nhưng quy định pháp luật hiện nay chưa cho phép. 

Đồng cỏ còn lại chỉ đếm trên đầu ngón tay, như những “ốc đảo” giữa rừng già. Song, khi những dấu chân mới in lên đất ẩm, khi hình ảnh thú hoang lại hiện lên trên màn hình bẫy ảnh, người giữ rừng hiểu rằng sự chờ đợi của họ không vô ích.

Giữa đại ngàn Chư Mom Ray, thung lũng Ya Book vẫn lặng lẽ nhưng trong sự lặng lẽ ấy, rừng đang thở, đang hồi sinh. Và đâu đó, trên những thảm cỏ non hiếm hoi, thú hoang có thể lại một lần nữa tụ về – như trong ký ức từ rất lâu rồi của những người giữ rừng. (còn tiếp)

Lần đầu phát hiện chim hồng hoàng, rái cá qua bẫy ảnh ở Chư Mom Ray

ẢNH: VƯỜN QUỐC GIA CHƯ MOM RAY CUNG CẤP

Ngày 17.3, ông Đào Xuân Thủy, Giám đốc Vườn quốc gia Chư Mom Ray (Quảng Ngãi), cho biết hệ thống bẫy ảnh vừa ghi nhận trong khu rừng đặc dụng xuất hiện 2 loài động vật cực kỳ quý hiếm là chim hồng hoàng và rái cá, thuộc nhóm IB (nhóm động vật nguy cấp, quý hiếm được pháp luật VN ưu tiên bảo vệ ở mức nghiêm ngặt, nghiêm cấm mọi hành vi săn bắt, khai thác hay xâm hại). Cả hai loài đều có thể trạng tốt, hoạt động nhanh nhẹn dưới tán rừng vào ban ngày. Đây là lần đầu tiên hệ thống bẫy ảnh của Vườn ghi nhận được hình ảnh của rái cá và chim hồng hoàng.

Hải Phong