Từ ngày 1/1, Nghị định 319/2025 của Chính phủ chính thức có hiệu lực, quy định cơ chế, chính sách đặc thù về phát triển khoa học, công nghệ, nghiên cứu, ứng dụng và chuyển giao công nghệ đối với các công trình trọng điểm và dự án quan trọng quốc gia trong lĩnh vực đường sắt.
Theo đó, loạt tổ chức, doanh nghiệp Việt Nam có thể được giao nhiệm vụ hoặc đặt hàng nhận chuyển giao công nghệ phục vụ dự án. Các chuyên gia nhấn mạnh, với những cơ chế được ban hành riêng cho thấy quyết tâm của Chính phủ trong việc phát triển, hoàn thiện hạ tầng… đóng góp vào mục tiêu chung phát triển Việt Nam thành quốc gia có thu nhập cao đến 2045.
Ngành công nghiệp mới trị giá 100 tỷ USD
Theo tính toán sơ bộ, tổng mức đầu tư cho hệ thống đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam trong 20 năm tới có thể lên tới 58-64 tỷ USD, trong đó chi phí công nghệ (đầu máy, toa xe, tín hiệu, đường ray…) chiếm 35-40% tổng mức đầu tư.
Nếu cộng thêm nhu cầu từ các tuyến đường sắt đô thị tại Hà Nội, TPHCM và các đô thị loại 1 (khoảng 40 tỷ USD cho giai đoạn 2030-2050), Việt Nam đang mở ra một ngành công nghiệp trị giá hơn 100 tỷ USD. Đây là cơ hội để các doanh nghiệp nội địa, nếu đáp ứng tiêu chí, tham gia toàn diện chuỗi giá trị từ vật liệu, thiết bị đến thi công, vận hành và bảo trì.
TS Châu Đình Linh, chuyên gia kinh tế (Ảnh: Tri Túc).
Nhìn xa hơn chúng ta có thể thấy, chiến lược và quy hoạch phát triển công nghiệp đường sắt đặt ra mục tiêu đầy tham vọng, đó là đến năm 2050, mạng lưới đường sắt quốc gia sẽ có 25 tuyến với tổng chiều dài 6.354km. Để đáp ứng khối lượng khổng lồ này, ngành đường sắt cần tới 28,7 triệu mét ray, 46 triệu thanh tà vẹt và hàng nghìn đầu máy, toa xe trong những thập kỷ tới.
Nhu cầu này khẳng định, Việt Nam không phải chỉ cần một tuyến đường sắt tốc độ cao, mà cần một ngành công nghiệp đường sắt. Động thái này kỳ vọng mở ra “sân chơi” mới, nơi doanh nghiệp tư nhân Việt Nam hoàn toàn có thể làm chủ.
Hiện, các tên tuổi lớn đánh tiếng tham gia thị trường như Tập đoàn lớn như Hòa Phát (mã chứng khoán: HPG), Trường Hải (Thaco), Vingroup (mã chứng khoán: VIC), Đèo Cả, Viettel, VNPT…
Tuy nhiên, để có thể tham gia và phát triển được ngành công nghiệp mới này, đòi hỏi các doanh nghiệp phải đáp ứng các tiêu chí khắt khe về cơ sở vật chất, năng lực tài chính và nhân lực.
Trong đó, cơ sở vật chất phải đủ lớn để tiếp nhận, lắp đặt thiết bị và dây chuyền công nghệ; đồng thời, doanh nghiệp cần có nguồn lực tài chính hoặc khả năng huy động để thanh toán chi phí chuyển giao công nghệ.
Doanh nghiệp làm gì?
Chia sẻ với phóng viên báo Dân trí, TS Châu Đình Linh, chuyên gia kinh tế, cho rằng trong thị trường mới đó, các doanh nghiệp tư nhân lớn tại Việt Nam sẽ phân vai và mỗi người đóng góp ở những lĩnh vực thế mạnh của mình.
Bởi, công nghiệp đường sắt là một thị trường lớn, và đặt trong bối cảnh chung bao gồm cả logistics, thương mại… Do đó, mỗi giai đoạn sẽ có một doanh nghiệp đảm nhận, không riêng một đơn vị nào có thể một mình phát triển được.
Tập đoàn Hòa Phát (mã chứng khoán: HPG) hiện là một trong những doanh nghiệp tiên phong, đã đầu tư vào dự án sản xuất ray và dự kiến ra mắt sản phẩm đầu tiên vào cuối năm 2027.
Chuyên gia cho biết, Hòa Phát trong thị trường này còn có thể đảm nhiệm vai trò cung cấp nguyên vật liệu là sắt thép.
Với Thaco, công ty này vừa hợp tác với Hyundai Rotem để nhận chuyển giao công nghệ, sản xuất đầu máy tàu điện đô thị và tàu cao tốc tại Việt Nam, nhằm làm chủ toàn bộ chuỗi công nghệ từ sản xuất, quản lý vận hành đến bảo dưỡng và sửa chữa theo tiêu chuẩn quốc tế. Với kinh nghiệm trong ngành công nghiệp lắp ráp ô tô, xe cơ giới… chuyên gia nhận định Thaco có thể phát huy thế mạnh trong mảng làm toa tàu, đầu máy.
Với Vingroup, không chỉ tham gia vào nguyên vật liệu thông qua đơn vị mới thành lập là Vinmetal, mà công ty của tỷ phú Phạm Nhật Vượng còn đóng góp vai trò lớn trong việc phát triển hạ tầng tổng thể kết nối với các đô thị, quản lý vận hành cũng như bổ sung các dịch vụ thương mại nhà ga.
Ngoài ra, trong lĩnh vực thông tin tín hiệu đường sắt, Viettel khẳng định sẵn sàng làm chủ công nghệ, trong khi Fecon (mã chứng khoán: FCN) tự tin đảm nhiệm các hạng mục hạ tầng hiện đại, từ nền móng đến toàn bộ kết cấu dưới ray. Hay các ngân hàng cũng sẽ đóng góp vai trò đầu mối cho nguồn vốn đầu tư thời gian tới.
Bài toán nhân lực: Thí điểm, “đóng gói” và sau đó từ từ nhân rộng
Đáng chú ý, nhân lực chất lượng cao được xác định là yếu tố bắt buộc, đồng thời là bài toán lớn.
Nghị định yêu cầu, doanh nghiệp phải có đội ngũ chuyên gia, cán bộ kỹ thuật và người lao động với trình độ chuyên môn đủ năng lực quản lý, nghiên cứu, tiếp nhận và vận hành công nghệ sau khi được chuyển giao. Kế hoạch huy động nguồn lực cũng phải phù hợp với yêu cầu cụ thể của từng dự án.
Dưới góc nhìn chuyên gia, ông Châu Đình Linh khẳng định doanh nghiệp Việt Nam hoàn toàn có thể phát triển được đội ngũ nhân lực chất lượng cao. Ông cho biết, hiện tại Việt Nam đã có không ít nhân tài, tuy nhiên để có thể phát triển được đội ngũ đông đảo thì cần đi theo lộ trình: làm thí điểm, sau đó đóng gói và nhân rộng lên dần dần.
Lấy ví dụ từ Trung Quốc, giai đoạn đầu phát triển các ngành công nghiệp mới, họ cũng làm thí điểm từng dự án nhỏ. Sau khi thành công, sẽ tiến hành “đóng gói” và bắt đầu nhân rộng từ từ về đội ngũ nhân lực mà không cần phụ thuộc vào chuyên gia, nhân sự nước ngoài.
Chuyên gia cũng nhấn mạnh, hiện hầu hết trường đại học, đại học tại Việt Nam đã phát triển các ngành học mới liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI), kỹ sư chất lượng cao….
Đề án đào tạo, phát triển nguồn nhân lực đường sắt Việt Nam đến năm 2035, định hướng đến năm 2045 (Đề án) đã được Thủ tướng phê duyệt tại Quyết định số 2230/QĐ-TTg (Ảnh: DT).
Trước đó vào tháng 10/2025, Đề án đào tạo, phát triển nguồn nhân lực đường sắt Việt Nam đến năm 2035, định hướng đến năm 2045 (Đề án) đã được Thủ tướng phê duyệt tại Quyết định số 2230/QĐ-TTg.
Trên cơ sở đó, Bộ Xây dựng đã ban hành Kế hoạch triển khai thực hiện Đề án, trong đó yêu cầu các cơ quan, đơn vị chủ động, tập trung thực hiện có hiệu quả các giải pháp. Mục tiêu chung là xây dựng đội ngũ nhân lực đường sắt đồng bộ, có trình độ chuyên môn, kỹ năng nghề nghiệp và năng lực công nghệ cao, đáp ứng yêu cầu triển khai các dự án đường sắt tốc độ cao, đường sắt quốc gia điện khí hóa và đường sắt đô thị; từng bước tiếp nhận, làm chủ công nghệ, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, góp phần thúc đẩy phát triển công nghiệp đường sắt hiện đại, tự chủ và bền vững.
Đề án có mục tiêu phát triển nhân lực đường sắt, đến năm 2035 Việt Nam cần đào tạo hơn 150.000 người, trong đó giai đoạn 2025-2030 cần ít nhất 35.000 nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu triển khai các dự án đường sắt tốc độ cao, đường sắt điện khí hóa, đường sắt đô thị và bổ sung nguồn nhân lực giảng dạy cho các cơ sở đào tạo.
Nguồn: https://dantri.com.vn/kinh-doanh/hoa-phat-thaco-vingroup-truoc-nganh-cong-nghiep-duong-sat-100-ty-usd-20260107170242145.htm
