Tính đến ngày 18/3, Iran đang đối mặt cuộc khủng hoảng lãnh đạo nghiêm trọng nhất kể từ “Cách mạng Hồi giáo 1979”. Sau loạt đòn không kích phối hợp của Mỹ và Israel bắt đầu từ ngày 28/2 đến nay, nhiều nhân vật cấp cao đã thiệt mạng, bao gồm Lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei, Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao (SNSC) Ali Larijani, Bộ trưởng Tình báo Esmail Khatib và chỉ huy lực lượng tình nguyện bán vũ trang Basij – ông Gholamreza Soleimani.
Iran chính thức xác nhận các vụ việc này qua truyền hình nhà nước và cơ quan chức năng. Giới chuyên gia nhận định, những mất mát này không chỉ là tổn thất nhân sự mà còn làm lung lay cấu trúc quyền lực đa tầng, thường được gọi là “chế độ mosaic”, nơi quyền lực phân bổ giữa Lãnh tụ tối cao, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), các hội đồng tôn giáo và chính quyền dân sự.
Các nhân vật cấp cao của Iran đã thiệt mạng từ ngày 28/2 (Đồ họa: NYT).
Bối cảnh loạt vụ ám sát và chuyển giao quyền lực tạm thời
Ngày 28/2, các cuộc không kích chung Mỹ – Israel nhắm vào Tehran đã hạ sát Lãnh tụ Tối cao Ayatollah Ali Khamenei cùng một số thành viên gia đình. Iran tuyên bố 40 ngày tang lễ và thành lập Hội đồng Lãnh đạo tạm thời gồm Tổng thống Masoud Pezeshkian (cải cách), Chánh án Tối cao Gholam-Hossein Mohseni-Ejei và đại diện Hội đồng Giám hộ Ayatollah Alireza Arafi.
Trong giai đoạn chuyển tiếp, ông Ali Larijani – cựu Chủ tịch Quốc hội, người từng giữ vị trí Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao từ năm 2006 và năm 2025 nổi lên như nhân vật thực quyền. Ông điều phối đàm phán hạt nhân và chiến lược quân sự. Tuy nhiên, chỉ hai tuần sau, ngày 17/3, Israel tuyên bố và Iran xác nhận ông Larijani cùng con trai Morteza thiệt mạng trong đòn không kích chính xác gần Tehran. Cùng lúc, chỉ huy Basij Gholamreza Soleimani, người đứng đầu lực lượng bán quân sự, cũng bị ám sát.
Các nguồn tin từ Reuters, BBC mô tả đây là cú sốc với tầng lớp lãnh đạo an ninh, tiếp nối loạt vụ loại bỏ Bộ trưởng Quốc phòng, Tư lệnh IRGC và các chỉ huy khác của Iran. Hội đồng Chuyên gia nhanh chóng bầu ông Mojtaba Khamenei – con trai 56 tuổi của cố Lãnh tụ Khamenei làm Lãnh tụ tối cao mới ngày 8/3, dù ông bị thương trong vụ ám sát cha. Ông Mojtaba được IRGC hậu thuẫn mạnh mẽ và đại diện cho phe cứng rắn.
Thế hệ lãnh đạo thứ hai và thứ ba có duy trì được sự thống nhất?
Iran không phải là chế độ cá nhân hóa hoàn toàn mà dựa vào mạng lưới IRGC, Basij và các hội đồng tôn giáo. Thế hệ thứ hai (những người tham gia Cách mạng 1979, nay khoảng 60-70 tuổi) và thứ ba (con cháu hoặc IRGC trẻ hơn) đang thử thách khả năng đoàn kết dưới áp lực của các thế lực bên ngoài.
Theo phân tích của tổ chức nghiên cứu RAND và Hội đồng Đối ngoại (CFR), sau sự ra đi của Lãnh tụ Khamenei, phe cứng rắn IRGC nhanh chóng chiếm ưu thế trong Hội đồng Chuyên gia, đẩy nhanh việc bầu ông Mojtaba Khamenei để đảm bảo tính liên tục. Ông Mojtaba được mô tả là người có quan hệ chặt chẽ với IRGC, từng đứng sau các chiến dịch an ninh nội bộ. Các nhân vật cầu nối tại Iran như ông Mohammad Baqer Qalibaf (Chủ tịch Quốc hội, cựu chỉ huy IRGC) và ông Sadeq Larijani (anh trai ông Ali Larijani, Chủ tịch Hội đồng Thẩm định) vẫn duy trì vai trò ổn định.
Tuy nhiên, một số chuyên gia ghi nhận sự căng thẳng nội bộ rõ rệt. Theo đó, phe cải cách (đại diện bởi Tổng thống Masoud Pezeshkian) và phe thực dụng xung đột với IRGC cứng rắn về chiến lược. Ví dụ, ông Pezeshkian từng xin lỗi các nước Vùng Vịnh và cam kết không tấn công họ, dẫn đến chỉ trích gay gắt từ Lực lượng IRGC, buộc ông phải nhượng bộ. Các nguồn nội bộ Iran cho biết căng thẳng này bị kìm nén dưới thời Lãnh tụ Ali Khamenei nhưng nay bùng phát do chiến tranh.
Các chuyên gia như Ellie Geranmayeh từ Hội đồng Đối ngoại châu Âu (ECFR) và Mona Yacoubian từ Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) nhận định, IRGC có thể duy trì thống nhất ngắn hạn nhờ “cấu trúc mosaic”, phân tán quyền lực giữa nhiều trung tâm (IRGC, Basij, hội đồng tôn giáo), giúp hệ thống vận hành dù mất lãnh đạo cấp cao. Tuy nhiên, việc mất ông Larijani – người được xem là “cầu nối” giữa dân sự, quân sự và ngoại giao, làm suy yếu khả năng dung hòa phe phái. Ông Larijani từng ủng hộ Thỏa thuận hạt nhân JCPOA năm 2015 và tiếp cận với Mỹ, nên cái chết của ông được Israel đánh giá là loại bỏ “lựa chọn thay thế thực dụng”.
Nhìn chung, giới quan sát quốc tế cho rằng, thế hệ thứ hai và thứ ba (Mojtaba, Qalibaf, IRGC trẻ) có khả năng duy trì sự thống nhất để chống Mỹ – Israel trong giai đoạn chiến tranh khốc liệt, nhờ ưu tiên sinh tồn chế độ. Nhưng sự thống nhất này khá mong manh; phe cứng rắn có thể thống trị, dẫn đến chính sách cứng rắn hơn, hoặc nếu áp lực kinh tế và quân sự kéo dài, nứt rạn có thể biến thành khủng hoảng nội bộ lớn hơn.
Khó khăn nhân sự của Iran
Hàng loạt vụ việc ám sát của Mỹ – Israel đã làm hẹp đáng kể “bể nhân tài” lãnh đạo của Iran. Trước năm 2026, Iran đã mất khá nhiều nhân vật then chốt như Tổng thống Ebrahim Raisi (tai nạn trực thăng năm 2024), tướng IRGC Qassem Soleimani (2020) và gần đây là Lãnh tụ Ali Khamenei, Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Ali Larijani và chỉ huy lực lượng Basij Gholamreza Soleimani, Bộ trưởng Quốc phòng, Tư lệnh IRGC. Theo New York Times, ông Larijani là “người thực quyền” duy nhất có kinh nghiệm cầu nối IRGC với ngoại giao và chính quyền dân sự. Hậu quả của những mất mát nhân sự cấp cao Iran gần đây đó là:
Thứ nhất, thiếu kinh nghiệm chiến lược. Tân Lãnh tụ Mojtaba Khamenei chưa từng thử thách công khai lớn; ông bị thương và ít xuất hiện công khai. Các ứng cử viên khác (Alireza Arafi, Mohsen Araki) bị từ chối hoặc thiếu uy tín quân sự. Hội đồng Chuyên gia phải chọn nhanh để tránh khoảng trống quyền lực, nhưng quy trình bị trì hoãn do chiến tranh.
Thứ hai, phụ thuộc nhiều vào lực lượng IRGC. Phe Vệ binh Cách mạng đang lấp chỗ trống, nhưng họ mạnh về an ninh nội bộ và triển khai chiến tranh bất đối xứng hơn là ngoại giao dài hạn hoặc quản lý kinh tế. Việc mất chỉ huy Basij Gholamreza Soleimani đang làm suy yếu khả năng kiểm soát biểu tình nội bộ – yếu tố then chốt khi kinh tế suy sụp do cấm vận và chiến tranh.
Thứ ba, mạng lưới gia đình và phe phái bị tổn thương nghiêm trọng. Gia đình ông Larijani vẫn tồn tại nhưng mất đi nhân vật trung tâm quyền lực. Các nguồn tin từ báo Reuters cho biết IRGC đang bảo vệ chặt chẽ lãnh đạo còn lại, nhưng rủi ro ám sát tiếp theo cao, dẫn đến “sợ hãi” và trì hoãn quyết định.
Kết quả là Iran gặp khó khăn nhân sự nghiêm trọng giữa bối cảnh xung đột ngày càng khốc liệt. Quyết định chiến lược chậm trễ, thiếu nhân tố dung hòa phe phái và rủi ro “hóa cứng rắn” quá mức. Giới chuyên gia cảnh báo điều này có thể dẫn đến căng thẳng nội bộ hoặc tác động tới chính sách, làm suy yếu khả năng đàm phán dài hạn.
Chiều hướng xung đột thời gian tới
Chiến tranh giữa Mỹ – Israel với Iran đang ở giai đoạn leo thang căng thẳng. Iran đáp trả bằng các loạt tên lửa và UAV vào Israel, UAE và các mục tiêu quân sự tại Vùng Vịnh; đe dọa phong tỏa Eo biển Hormuz (nơi chiếm 20% dầu thế giới). Tuy nhiên, các chuyên gia dự báo:
Trong ngắn hạn (tuần tới): Giai đoạn không kích có thể kéo dài 3-4 tuần, tập trung phá hủy cơ sở tên lửa, hạt nhân và hạ sát lực lượng IRGC. Israel mở rộng chiến dịch trên bộ ở Li Băng nhắm vào Hezbollah (đồng minh Iran). Iran sẽ dùng chiến tranh bất đối xứng nhưng khó duy trì do tổn thất lãnh đạo.
Về trung hạn (trong tháng tới): Khó có dấu hiệu ngừng bắn giữa các bên. Tổng thống Trump mới đây lên tiếng bác bỏ khả năng đàm phán với Iran; trong khi Iran đòi bồi thường và yêu cầu Mỹ – Israel ngừng tấn công vào nước này. Nếu eo biển Hormuz bị phong tỏa trong 4-5 tuần tới, giá dầu toàn cầu tăng vọt vượt mức 120 USD/thùng, gây suy thoái kinh tế diện rộng và rủi ro chuỗi cung ứng hàng hóa. IRGC có thể đẩy mạnh tấn công ủy nhiệm ở mặt trận Iraq, Yemen để phân tán lực lượng Mỹ và Israel.
Về dài hạn, có thể xuất hiện 2 kịch bản chính: (1) Chế độ thần quyền Iran vẫn tồn tại nhưng suy yếu: Tân Lãnh tụ Mojtaba lãnh đạo “phe cứng rắn”, duy trì chương trình tên lửa/hạt nhân ngầm. Mỹ – Israel tiếp tục “áp lực tối đa” (cấm vận, không kích chọn lọc), dẫn đến chiến tranh kéo dài kiểu “bất đối xứng” nhưng không thay đổi ban lãnh đạo. (2) Thay đổi lớn về chính quyền: Nếu nội bộ Iran nứt rạn, có thể dẫn đến “kịch bản Venezuela” mà ông Trump từng gợi ý – thỏa thuận với lãnh đạo chuyển tiếp. Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo chiến tranh có thể kéo dài hàng tháng, Mỹ không đạt mục tiêu thay đổi chính quyền mà chỉ làm Iran cứng rắn hơn.
Về tổng thể, chiều hướng xung đột nghiêng về leo thang ngắn hạn rồi chuyển sang “bế tắc chiến lược”. Iran khó thắng trên mặt trận quân sự nhưng có thể kéo dài để gây tổn hại kinh tế toàn cầu và chờ Mỹ thay đổi chính sách. Israel và Mỹ đạt lợi thế quân sự nhưng chưa đạt mục tiêu chiến lược (phi hạt nhân hóa, loại bỏ lực lượng ủy nhiệm của Iran tại khu vực).
Theo giới quan sát, sau khi hàng loạt lãnh đạo cấp cao bị hạ sát, bộ máy quyền lực Iran đang chuyển sang giai đoạn “cứng rắn hóa” dưới sự dẫn dắt của Lãnh tụ Mojtaba Khamenei và IRGC. Thế hệ thứ hai và thứ ba có khả năng duy trì thống nhất ngắn hạn nhờ cấu trúc phân tán và ưu tiên sinh tồn, nhưng khó khăn nhân sự nghiêm trọng (mất cầu nối như ông Larijani) và nứt rạn phe phái làm giảm khả năng ra quyết định linh hoạt.
Xung đột thời gian tới sẽ kéo dài với hình thức hỗn hợp (không kích và chiến tranh bất đối xứng), tác động sâu đến kinh tế khu vực và toàn cầu. Dù vậy, như phân tích của các chuyên gia, “chế độ mosaic” của Iran đã chứng minh khả năng phục hồi vượt qua khủng hoảng trước đây. Không có bằng chứng khủng hoảng tức thì, nhưng áp lực liên tục có thể dẫn đến thay đổi lớn.
Nguồn: https://dantri.com.vn/the-gioi/kho-khan-voi-bo-may-quyen-luc-iran-sau-loat-lanh-dao-cap-cao-bi-ha-sat-20260318162117511.htm
