Ý kiến trái chiều
Tại một hội thảo gần đây, ông Phạm Minh Mẫn, Phó Giám đốc Sở Xây dựng TPHCM, nêu một trong những rào cản lớn nhất hiện nay để thành phố hoàn thành chỉ tiêu nhà ở xã hội do Thủ tướng giao là việc triển khai quỹ đất 20% nhà ở xã hội trong các dự án thương mại.
Thành phố có khoảng 197 dự án (bao gồm cả dự án độc lập và dự án trong quỹ đất 20%) với tiềm năng khoảng 230.000 căn. Tuy nhiên, đa phần các hạng mục nhà ở xã hội trong dự án thương mại triển khai rất chậm so với tiến độ của phần nhà ở thương mại, thậm chí nhiều nhà đầu tư không thực hiện.
Trước thực trạng này, đại diện Sở Xây dựng TPHCM sẽ tham mưu cho thành phố áp dụng các chế tài mạnh trong giai đoạn tới đối với các chủ đầu tư đã bán nhà thương mại nhưng chây ỳ xây dựng nhà ở xã hội. Trong đó, đối với dự án đã quá hạn, kiến nghị không cho phép chủ đầu tư chuyển đổi nghĩa vụ nhà ở xã hội bằng tiền hoặc chuyển đổi vị trí khác; không xem xét chấp thuận chủ trương đầu tư dự án mới khi chưa hoàn thành nhà ở xã hội tại dự án cũ.
Tuy nhiên, ý kiến này gặp phản ứng trái chiều từ giới chuyên gia. TS Đỗ Thị Loan, Nguyên Phó chủ tịch thường trực, kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Bất động sản TPHCM (HoREA), cho biết trong quá trình thực hiện, quy định bố trí 20% quỹ đất nhà ở xã hội tại dự án nhà ở thương mại đã bộc lộ nhiều bất cập, hạn chế. Do vậy, các quy định mới nhất đã góp phần tháo gỡ vướng mắc cho các dự án nhà ở thương mại đồng thời vẫn đảm bảo kế hoạch phát triển nhà ở xã hội.
Cụ thể, Luật Nhà ở 2014 đã có quy định chủ đầu tư tại dự án nhà ở thương mại tại các đô thị loại đặc biệt, đô thị loại I, II, III trở lên phải dành 20% quỹ đất (hoặc nộp tiền) để phát triển nhà ở xã hội.
Đến Luật Nhà ở 2023 và Luật Đất đai 2024 đã có thay đổi quan trọng. Quy định mới không còn bắt buộc dự án thương mại nào cũng phải bố trí 20% quỹ đất tại chỗ. Thay vào đó, UBND cấp tỉnh sẽ quyết định bố trí quỹ đất nhà ở xã hội ngay từ khâu lập và phê duyệt quy hoạch đô thị, có thể bố trí bên trong hoặc kế cận các khu công nghiệp, khu chế xuất hoặc khu vực riêng tập trung.
Theo TS Đỗ Thị Loan, với các thông tin từ hội thảo trên, các doanh nghiệp bất động sản tại TPHCM vô cùng hoang mang và lo lắng. Vị này cho rằng việc bắt buộc xây dựng nhà ở xã hội xen cài trong các dự án nhà ở thương mại quy mô lớn phát sinh nhiều bất cập như xung đột về chi phí quản lý vận hành, áp lực sinh hoạt đối với người thu nhập thấp, hiệu quả an sinh xã hội không được đảm bảo.
TPHCM cần áp dụng cơ chế linh hoạt trong bố trí quỹ đất làm nhà ở xã hội (Ảnh minh họa: Trịnh Nguyễn).
Đồng quan điểm, Luật sư Phạm Thanh Tuấn (Đoàn luật sư TP Hà Nội) cho rằng, quy định dành 20% quỹ đất ở trong các dự án nhà ở thương mại để phát triển nhà ở xã hội đã được cụ thể hóa tại Nghị định số 100 của Chính phủ về phát triển và quản lý nhà ở xã hội. Đồng thời, Nghị định này cũng trao quyền cho UBND cấp tỉnh chủ động quyết định việc bố trí quỹ đất nhà ở xã hội tại vị trí khác ngoài phạm vi dự án hoặc cho phép chủ đầu tư thực hiện nghĩa vụ tương đương bằng tiền.
Theo chuyên gia, cách tiếp cận mang tính linh hoạt này xuất phát từ thực tiễn triển khai tại nhiều địa phương. Đối với các dự án nhà ở thương mại có quy mô nhỏ, việc trích 20% quỹ đất thường không đủ để hình thành một dự án hoặc khu nhà ở xã hội độc lập, dẫn đến tình trạng phát triển manh mún, khó tổ chức không gian, hạ tầng kỹ thuật và công tác vận hành sau đầu tư.
Bên cạnh đó, đối với các dự án nằm tại khu vực trung tâm, việc bố trí nhà ở xã hội ngay trong phạm vi dự án cần được cân nhắc kỹ về hiệu quả khai thác và sử dụng lâu dài. Trên thực tế, chi phí hạ tầng, dịch vụ đô thị và sinh hoạt tại các khu vực này thường ở mức cao, có thể làm gia tăng tổng chi phí sở hữu và vận hành nhà ở.
Điều này đặt ra yêu cầu phải đánh giá thận trọng mức độ phù hợp giữa vị trí phát triển nhà ở xã hội với mục tiêu ổn định chỗ ở, bảo đảm khả năng tiếp cận bền vững và chất lượng sống của người thụ hưởng theo đúng định hướng chính sách.
Từ góc độ quản lý đô thị, việc cho phép hoán đổi quỹ đất hoặc thực hiện nghĩa vụ bằng tiền tạo điều kiện để chính quyền địa phương chủ động hơn trong công tác quy hoạch và phát triển nhà ở xã hội. Địa phương có thể sử dụng nguồn lực tài chính thu được để bồi thường, giải phóng mặt bằng, hình thành quỹ đất sạch tại những khu vực phù hợp hơn về quy hoạch, giao thông và hạ tầng xã hội, thay vì phát triển nhà ở xã hội phân tán trong các dự án thương mại.
Luật sư Phạm Thanh Tuấn nhận định: “Các quy định của Luật Nhà ở năm 2023 và các văn bản hướng dẫn hiện hành nhìn chung đã được thiết kế theo hướng thông thoáng, tạo điều kiện để địa phương chủ động hơn trong tổ chức thực hiện. Vấn đề đặt ra chủ yếu nằm ở khâu vận dụng chính sách trong thực tiễn. Trường hợp áp dụng một cách máy móc, yêu cầu mọi dự án đều phải bố trí 20% quỹ đất ngay trong phạm vi dự án, có thể làm phát sinh những khó khăn nhất định và chưa chắc đã đạt được hiệu quả tối ưu trong phát triển nhà ở xã hội”.
Kiến nghị áp dụng linh hoạt, tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp
TS Đỗ Thị Loan đề nghị UBND TPHCM xem xét cho phép các dự án nhà ở thương mại được lựa chọn hình thức thực hiện nghĩa vụ nhà ở xã hội linh hoạt.
Theo đó, thành phố cần xem xét áp dụng cơ chế hoán đổi, tức cho phép chủ đầu tư chuyển giao quỹ đất sạch ở vị trí khác để phát triển dự án nhà ở xã hội theo kế hoạch đã được duyệt.
Đối với những dự án mới, đất sạch 100%, đang làm thủ tục pháp lý dự án thì có thể áp dụng phương pháp định giá đất thị trường theo hướng dẫn của Nghị định 261/2025 của Chính phủ. Số tiền này sẽ được hạch toán vào Quỹ phát triển nhà ở của thành phố để đầu tư phát triển các dự án nhà ở xã hội tập trung quy mô lớn do Nhà nước trực tiếp điều phối quy hoạch hạ tầng kỹ thuật – xã hội và quản lý.
Ngoài ra, thành phố cũng cần áp dụng cơ chế kết hợp linh hoạt, cho phép doanh nghiệp thực hiện một phần bằng đất (tại dự án hoặc nơi khác) và một phần bằng tiền tùy thuộc vào tính chất quy hoạch chi tiết của dự án nhà ở thương mại. Bà Loan cho rằng việc thay đổi phương thức thực hiện nghĩa vụ nhà ở xã hội từ “ép buộc tại chỗ” sang “linh hoạt” là bước đi cần thiết để tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp, đạt được mục tiêu an sinh xã hội theo chỉ đạo của Thủ tướng.
Từ thực tiễn quan sát thị trường, ông Phạm Thanh Tuấn cho rằng để đẩy nhanh tiến độ phát triển nhà ở xã hội theo chỉ tiêu Chính phủ giao, cần nhìn nhận đồng thời ba yếu tố then chốt.
Thứ nhất là khung cơ chế, chính sách tổng thể đủ đồng bộ và khả thi. Thứ hai là quỹ đất sạch có quy mô đủ lớn, sẵn sàng triển khai, yếu tố mà không chỉ TPHCM mà nhiều địa phương lớn như Hà Nội hiện cũng đang thiếu. Thứ ba là nguồn vốn ưu đãi cho cả chủ đầu tư và người mua nhà, trong bối cảnh tín dụng nhà ở xã hội hiện nay vẫn chủ yếu dựa vào các khoản vay thương mại với mức ưu đãi còn hạn chế.
Để hiện thực hóa mục tiêu năm nay, TPHCM đang tập trung rà soát pháp lý cho 47 dự án. Trong đó, nhóm 18 dự án với quy mô khoảng 14.600 căn có pháp lý khả thi, dự kiến có thể khởi công ngay trong quý đầu năm hoặc thậm chí trước Tết Nguyên đán nếu tiến độ được đẩy nhanh.
Nhóm 29 dự án còn lại (khoảng 16.100 căn) sẽ tiếp tục được tháo gỡ vướng mắc để triển khai trong các quý tiếp theo.
Về dài hạn, TPHCM định hướng quy hoạch quỹ đất lên tới 2.000ha đến năm 2040, tập trung tại các khu vực động lực phát triển. Thành phố đang nghiên cứu mô hình kêu gọi đầu tư các dự án quy mô lớn, từ 30ha đến 200ha).
Ngoài ra, thực hiện Nghị quyết 07 của Chính phủ, TPHCM cam kết rút ngắn 50% thời gian thực hiện thủ tục hành chính cho các dự án nhà ở xã hội. Đồng thời, thành phố sẽ kiện toàn “Quỹ phát triển nhà ở”, chuyển đổi mô hình để tăng vốn điều lệ và hỗ trợ tài chính trực tiếp cho các dự án phát triển nhà ở.
Nguồn: https://dantri.com.vn/bat-dong-san/kien-nghi-tphcm-linh-hoat-trong-bo-tri-quy-dat-20-lam-nha-o-xa-hoi-20260123172743741.htm
