‘Mạch nước ngầm’ – Nội lực từ nghịch cảnh

Mạch nước ngầm của Nguyễn Văn Phong (NXB Hội Nhà văn, 2025) là cuốn tự truyện giàu nội lực, lần theo ký ức của một cậu bé lớn lên ở miền Trung cát trắng. Từ những biến cố đầu đời, cuốn sách gợi mở sức mạnh của “mạch nước ngầm” – nguồn năng lượng bền bỉ bồi đắp tinh thần tự lập và khả năng đứng dậy trước nghịch cảnh.

Tuổi thơ hao gầy

Nếu phải tìm một chương tiêu biểu cho tinh thần của Mạch nước ngầm, đó chính là chương Tuổi thơ hao gầy. Ở chương này, Nguyễn Văn Phong tái hiện tuổi thơ của mình ở làng Trà Đóa – một miền quê cát trắng khắc nghiệt của miền Trung xứ Quảng. Mẹ mất khi anh vừa tròn bốn tuổi. Từ khoảnh khắc ấy, tuổi thơ không còn nguyên vẹn, cậu bé phải sớm lớn lên bằng bản năng sinh tồn. Thế giới tuổi thơ của Mạch nước ngầm hiện lên không bi lụy, không than vãn, mà chân thật đến mức người đọc như ngửi thấy mùi rơm rạ, mùi đất ẩm, mùi của thuốc trừ sâu ngoài đồng, nghe cả tiếng gọi yếu ớt của một đứa trẻ lên bốn, tiếng khóc ré của đứa bé con bị “nhét” vào đình làng mỗi sáng để anh trai kịp đến lớp. Ở đó, ta bắt gặp hình ảnh một cậu bé bảy tuổi trên đường đi học phải cõng em, nhưng ánh mắt luôn hướng về con đường bụi mịn dẫn đến thế giới chữ nghĩa.

Giữa những tháng ngày tưởng như khốc liệt ấy, cuốn sách được sưởi ấm bởi tấm lòng của người cha – người đàn ông đã góp dựng nên đình làng bằng những buồng chuối gom từ dân nghèo. Dòng ký ức đang đi dưới cái nắng chang chang bỗng dịu lại, như tìm thấy bóng râm trên một đoạn đường. Người đọc không thể không xúc động khi bắt gặp hình ảnh cô Thông – một cô giáo hãy còn rất trẻ, mỗi cuối tuần lại đạp xe từ Thăng Bình ra Đà Nẵng để xin từng lọ thuốc trị ghẻ cho cậu học trò nhỏ. Những trang viết ấy không chỉ kể chuyện đời người, mà còn khơi dậy ký ức chung của nhiều thế hệ Việt Nam: lớn lên từ thiếu thốn, nhưng luôn có những người thầy, người cha, người làng âm thầm nâng đỡ. Chính sự ấm áp lặng thầm ấy đã trở thành “mạch nước” cảm xúc chảy xuyên suốt Mạch nước ngầm.

Từ nghịch cảnh đến nghị lực

Một điểm đáng chú ý trong Mạch nước ngầm là cách tác giả mô tả những giai đoạn tưởng chừng đẩy con người vào bế tắc: từ bệnh tật, nghèo đói, mặc cảm đến những năm tháng tuổi trẻ chật vật mưu sinh. Chính từ đó, cuốn sách lý giải một điều tưởng như rất giản dị: khi không ai có thể cứu mình, thì chính lao động sẽ trở thành điểm tựa. Cậu bé được “tôi luyện” từ sớm ấy đã vào đời với tâm thế của một người tự lập. Mỗi công việc đều được xem như một bài học. Và sau mỗi vấp ngã, lại mở ra một lối đi khác cho sự trưởng thành.

Điều thú vị ở cuốn sách này là tác giả không lãng mạn hóa sự nghèo khó, cũng không tô vẽ cho tinh thần vượt khó. Anh chỉ kể, lặng lẽ theo cách của một người từng đi qua nhiều thăng trầm trong cuộc đời. Một điểm sáng khác của cuốn tự truyện là sức mạnh của cộng đồng. Không ai có thể lớn lên một mình. Thông điệp ấy hiện lên qua từng nhân vật xuất hiện bên đời tác giả. Đó là người cha, với vẻ đẹp vừa trí tuệ vừa nhân hậu, đã dạy con lòng tự trọng và sự hiếu nghĩa bằng chính cuộc đời mình. Là cô giáo Thông, người gieo vào cậu trò nghèo niềm tin rằng: học có thể thay đổi số phận. Là những người bạn, mỗi người như một mảnh ghép của tuổi thơ khốn khó nhưng ấm áp. Và sau này, là những người thầy, người đồng nghiệp xuất hiện ở từng chặng đường, giúp tác giả trưởng thành không chỉ trong nghề nghiệp mà cả trong tư duy sống.

Giá trị của lao động – Mạch nước ngầm được viết từ lòng biết ơn

Có thể xem triết lý lao động là “xương sống” của Mạch nước ngầm – một lựa chọn để tồn tại một cách tử tế. Những trải nghiệm mưu sinh, từ thuở thiếu thời cho đến khi trở thành người điều hành doanh nghiệp, đã định hình nên một hệ giá trị nhất quán: lao động nuôi sống con người, giúp con người đứng thẳng, là thước đo của phẩm giá, và chỉ lao động chính đáng mới có thể mở ra những cánh cửa bền vững cho cuộc đời. Bằng những câu chuyện đời, Mạch nước ngầm gợi cho người đọc một niềm tin mãnh liệt: con đường bền vững nhất là con đường đi bằng chính đôi chân của mình.

Ở tầng sâu nhất, Mạch nước ngầm là cuốn sách được viết từ lòng biết ơn. Đó là lòng biết ơn người cha – người đã dạy con nhận ra gốc gác của ngôn ngữ, văn hóa và giá trị của sự hiếu nghĩa. Là sự biết ơn dành cho cô giáo Thông, biểu tượng của sự hy sinh lặng thầm. Và rộng hơn, là lòng tri ân với những người thầy, người bạn, những con người chỉ xuất hiện thoáng qua trong đời nhưng để lại dấu ấn khó quên. Điều đáng quý là sự biết ơn ấy được thể hiện một cách chân tình, không phô bày. Có những câu kể nghe như lời thì thầm. Có lẽ chính sự chân thật ấy đã khiến Mạch nước ngầm không chỉ dành cho những người yêu thích thể loại tự truyện, mà còn dành cho bất cứ ai muốn ngược dòng ký ức, một thời tuổi thơ khốn khó, nơi những giá trị căn bản được hình thành trong lặng lẽ.

Mạch nước ngầm đã mở ra một bức tranh sống động về xã hội miền Trung những thập niên 1970 – 1980, nơi cái nghèo đến mức tưởng như chỉ còn tồn tại trong những câu chuyện kể, và nơi những đứa trẻ lớn lên bằng sự kiên cường. Những chi tiết về đình Tiền Hiền, về lịch sử tên làng, về tiếng Quảng Nam “lai” Chiêm Thành, hay những biến động của thời cuộc được kể bằng giọng điệu bình thản nhưng giàu tính tư liệu. Cuốn sách vì thế không chỉ lần theo đời sống của tác giả, mà còn chạm tới văn hóa một thời, một vùng đất, với nhịp điệu chậm rãi. Đó không chỉ là câu chuyện của một người, mà còn là câu chuyện của một miền quê, và rộng hơn, của một thế hệ.

Cuốn sách dành cho những người đang khởi nghiệp và tìm cách vượt lên chính mình, đặc biệt là những bạn trẻ: xuất phát điểm không phải là điều kiện tiên quyết. Mạch nước ngầm không đem lại cho người đọc lời khuyên, mà đem lại một niềm tin: trong sâu thẳm mỗi con người đều tồn tại một mạch nước ngầm. Mạch nước ấy có thể bị vùi lấp, có thể đang nằm yên đâu đó, nhưng chỉ cần một cú hích đúng lúc, một bàn tay chìa ra, một lời động viên, hay có thể là một nghịch cảnh, nó sẽ tìm được đường tuôn chảy.