Mức thuế quan 10% mới của ông Trump và sau đó là gì nữa?

Ngày 20-2, Tòa án tối cao Mỹ ra phán quyết bác bỏ mức thuế quan từ 10 – 50% mà Tổng thống Donald Trump áp đặt với tất cả hàng hóa nhập khẩu vào Mỹ.

Mức thuế này – vốn được ông Trump đưa ra dựa trên Đạo luật quyền hạn kinh tế khẩn cấp quốc tế năm 1977 (IEEPA) và làm đòn bẩy cho các cuộc đàm phán thương mại song phương với nhiều nước – bị Tòa án tối cao Mỹ tuyên là vượt quá thẩm quyền của tổng thống với 6 phiếu thuận và 3 phiếu chống.

Mức thuế 10% chỉ là tạm thời

Phán quyết này đã khiến các chỉ số chứng khoán của Mỹ tăng vọt trong thời gian ngắn, trước khi kết thúc phiên ở mức cao hơn một chút. Các nhà đầu tư dường như đã được cảnh báo về sự hỗn loạn tiềm năng nên thận trọng chờ hành động của Tổng thống Trump.

Và trong khi nhiều nhà nhập khẩu Mỹ còn chưa kịp tìm hiểu làm thế nào để được hoàn thuế, họ cũng như các nhà đầu tư đã không phải chờ đợi lâu để thấy động thái đáp trả nhanh chóng của ông chủ Nhà Trắng.

Vài giờ sau phán quyết của Tòa án tối cao, Tổng thống Trump đã ký một sắc lệnh hành pháp bãi bỏ một loạt sắc lệnh thuế quan với nhiều nước dựa trên IEEPA. Tuy nhiên ông cũng tuyên bố sẽ áp thuế 10% đối với hầu hết hàng hóa nhập khẩu vào Mỹ trong 150 ngày, miễn trừ cho một số mặt hàng nhất định bao gồm khoáng sản, kim loại và sản phẩm năng lượng thiết yếu.

Khi công bố mức thuế quan tạm thời 10% mới, ông Trump trở thành tổng thống đầu tiên viện dẫn Điều 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974, cho phép tổng thống áp thuế quan lên tới 15% trong tối đa 150 ngày để giải quyết “các vấn đề cơ bản về thanh toán quốc tế”.

Như vậy có thể hiểu mức thuế 10% là tạm thời, không quá 150 ngày nhằm mang tính thay thế một loạt mức thuế quan đã bị Tòa án tối cao bác bỏ. Điều này không đồng nghĩa tất cả các mặt hàng từ các nước bị đánh thuế bằng nhau mà áp dụng chồng lên các mức thuế quan khác còn hiệu lực hiện hành.

Dẫu vậy, động thái của ông Trump cũng có thể dẫn đến những thách thức pháp lý, do các mức thuế quan như vậy chỉ có thể được gia hạn với sự cho phép của Quốc hội. Mặc dù Đảng Cộng hòa đang kiểm soát cả Hạ viện lẫn Thượng viện Mỹ, không có gì đảm bảo việc gia hạn chắc chắn sẽ được thông qua.

Thêm vào đó, vấn đề thuế quan nhập khẩu được xem là chuyện liên quan dân sinh, khi phần lớn chi phí phát sinh do dân thường Mỹ gánh chịu, theo một báo cáo của Ngân hàng dự trữ liên bang New York trong tháng 2 này. Khảo sát được Trung tâm nghiên cứu Pew công bố hôm 4-2 cũng cho thấy 60% người Mỹ tham gia khảo sát đã phản đối việc tăng thuế quan, trong đó có 39% người cật lực phản đối.

Đặt trong bối cảnh đó, tất cả 435 ghế tại Hạ viện và 1/3 ghế tại Thượng viện sẽ được bầu lại trong cuộc bầu cử giữa kỳ dự kiến vào tháng 11 tới. Do đó chọn đứng về ông Trump hay lấy lòng cử tri trong vấn đề thuế quan sẽ là câu hỏi khó mà bất kỳ ứng viên nghị sĩ nào cũng phải cực kỳ cân nhắc vào thời điểm hiện tại.

Kịch bản quay lại mức thuế quan cũ

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết mức thuế 10% mới và các mức thuế quan với nhiều nước có thể tăng theo Điều 301 về hành vi thương mại không công bằng trong Đạo luật Thương mại năm 1974, và Điều 232 về an ninh quốc gia trong Đạo luật Thương mại mở rộng năm 1962. Do đó tiền thu được thuế quan sẽ hầu như không thay đổi trong năm 2026.

“Chúng ta sẽ quay trở lại mức thuế quan tương tự (như trước – PV) đối với nhiều quốc gia. Chỉ là theo cách ít trực tiếp hơn và phức tạp hơn một chút”, ông Bessent nói với Đài Fox News.

Theo giới phân tích, phát ngôn này báo hiệu chính quyền Trump sẽ khởi xướng một số cuộc điều tra mới về thương mại nhằm tăng thuế với các đối tác lớn.

Trong cuộc họp báo ngày 20-2, Tổng thống Trump tuyên bố sẽ nhắm vào từng quốc gia cụ thể theo Điều 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974, “để bảo vệ nước Mỹ khỏi các hành vi thương mại không công bằng của các quốc gia và công ty khác”.

Việc ông Trump chuyển sang các điều khoản khác, bao gồm Điều 122, đồng thời khởi xướng các cuộc điều tra mới theo Điều 301 đã được dự đoán rộng rãi, song những cuộc điều tra này thường mất một năm để hoàn thành.

Mức thuế quan 10% chỉ có hiệu lực trong 5 tháng, và ông Trump cho biết điều đó sẽ thúc đẩy chính quyền của ông hoàn thành các cuộc điều tra để tăng thuế quan một cách nhanh chóng.

Khi được hỏi liệu mức thuế cuối cùng với các nước có cao hơn 10% sau nhiều cuộc điều tra hơn hay không, ông Trump nói: “Có thể cao hơn. Cũng còn tùy. Sẽ ở bất cứ mức nào chúng tôi muốn”.

Mặc dù các cuộc điều tra thương mại mới của chính quyền Trump sẽ kéo dài sự không chắc chắn về mức thuế quan cuối cùng của Mỹ, ít nhất chúng có thể mang lại cảm giác tạm yên tâm cho các nước, cũng như khiến chính sách thuế quan của Mỹ sắp tới bớt rối loạn và có thể đoán định được khi chính quyền Trump phải dựa vào các đạo luật thương mại có những quy định rõ ràng, chặt chẽ.

Những câu hỏi còn bỏ ngỏ

Phán quyết của Tòa án tối cao Mỹ ngày 20-2 chỉ liên quan đến các loại thuế quan do ông Trump ban hành dựa trên IEEPA. Song chỉ riêng phán quyết này đã cắt giảm mức thuế quan trung bình có trọng số thương mại của Mỹ gần một nửa, từ 15,4% xuống 8,3%, theo ước tính của Global Trade Alert, một tổ chức theo dõi chính sách thương mại.

Đối với những quốc gia đang chịu mức thuế quan cao hơn của Mỹ, tác động từ phán quyết của Tòa án tối cao Mỹ rất đáng chú ý, ví dụ như Trung Quốc, Brazil và Ấn Độ.

Tuy nhiên hàng chục quốc gia đã ký kết các thỏa thuận song phương với Mỹ để dàn xếp mức thuế quan thấp trước khi có phán quyết của Tòa án tối cao Mỹ, trong một số trường hợp đã cam kết hoặc đầu tư lớn vào xứ cờ hoa. Giờ đây, những nước này sẽ phải đánh giá xem phán quyết của Tòa án tối cao Mỹ có cho họ đòn bẩy để đàm phán lại với chính quyền Trump hay không.

Các nhà lập pháp phải phê chuẩn hiệp định thương mại của Liên minh châu Âu với Mỹ sẽ làm điều đó ngay trong ngày 23-2 tới, theo ông Bernd Lange, Chủ tịch Ủy ban thương mại của Nghị viện châu Âu.

“Kỷ nguyên của thuế quan tùy tiện, không giới hạn giờ đây có thể sắp kết thúc”, ông Lange viết trên mạng xã hội X. “Giờ đây, chúng ta phải đánh giá cẩn thận phán quyết và hệ quả của nó”, ông viết tiếp.

Thực tế, nhiều quốc gia đang học cách sống chung với thuế quan của chính quyền Trump. Do đó theo Reuters, một số quốc gia có thể chọn duy trì các thỏa thuận song phương hiện có với Mỹ, thay vì chọn đàm phán lại vì e ngại trở thành mục tiêu của hàng loạt cuộc điều tra thương mại và bị áp mức thuế cao hơn.

Ngược lại, ông Niclas Poitiers, nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu kinh tế Bruegel, cho rằng cần đặt thêm yếu tố chính trị vào những thỏa thuận thương mại chưa chốt, nhất là những bên được cho là đã nhượng bộ Mỹ và chịu thiệt thòi.

“Có thể có những trường hợp thỏa thuận thế này sẽ đổ vỡ”, ông Poitiers nêu nhận định.