Mỹ áp mức thuế mới, rủi ro hay cơ hội, doanh nghiệp Việt cần làm gì?

Ngày 20-2, Tòa án Tối cao Hoa Kỳ tuyên bố Đạo luật Quyền hạn kinh tế khẩn cấp quốc tế (IEEPA) được sử dụng để ban hành thuế toàn cầu là không phù hợp, vô hiệu các khoản thu thuế quan của Chính phủ Hoa Kỳ áp lên hàng hóa các nước.

Nhận diện những thuận lợi, khó khăn với Việt Nam

Điểm thú vị là ngay sau phán quyết, Chính phủ Hoa Kỳ đã phản ứng bằng cách sử dụng một cơ sở pháp lý khác để tiếp tục áp thuế là Mục 122 của Đạo luật Thương mại 1974, áp thuế quan tạm thời đối với hàng nhập khẩu trên toàn cầu với mức 15%, trong tối đa 150 ngày.

Thực ra, IEEPA là cơ sở pháp lý trong tình huống khẩn cấp về an ninh quốc gia. Còn Mục 122 được xây dựng đặc thù cho các tình huống thặng dư cán cân thanh toán – khi thâm hụt thương mại kéo dài cần biện pháp thuế đặc biệt.

Đáng lưu ý, Văn phòng đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) cũng vừa thông báo sẽ khởi động các cuộc điều tra trong khuôn khổ Mục 301 của Đạo luật Thương mại 1974 về các hành vi bị xem là “không hợp lý, phân biệt đối xử, gây gánh nặng” cho thương mại Hoa Kỳ, với phạm vi dự kiến bao trùm từ công nghiệp, công nghệ số đến dược phẩm, thủy sản, với quy trình tham vấn và áp thuế có giá trị “lâu dài” và mạnh mẽ hơn so với hiệu lực của Mục 122.

Đây là các tín hiệu rõ ràng cho thấy chính quyền Tổng thống Trump sẽ huy động nhiều nền tảng pháp lý khác nhau để tiếp tục mục tiêu tái cân bằng thương mại, và vì vậy rủi ro thuế quan sẽ còn kéo dài dưới những hình thức tinh vi hơn.

Đối với Việt Nam, các diễn biến mới này từ phía Hoa Kỳ mở ra cả cơ hội và thách thức. Ở khía cạnh tích cực, việc thuế quan được điều chỉnh theo Mục 122 với trần và thời hạn rõ ràng có thể giúp giảm thiểu rủi ro bị áp thuế đột ngột ở mức cao. Thời gian 150 ngày được xem như dư địa đàm phán để các cơ quan chức năng và doanh nghiệp chủ động điều chỉnh chiến lược.

“Phán quyết của Tòa án Tối cao Hoa Kỳ không phải là dấu chấm hết cho thuế quan, mà là sự tái sắp xếp các cơ sở pháp lý mà chính quyền Tổng thống Trump sẽ vận dụng”

TS ĐÀO GIA PHÚC (Viện trưởng Viện Pháp luật quốc tế và So sánh, Trường đại học Kinh tế – Luật, Đại học Quốc gia TP.HCM)

Tuy nhiên trong dài hạn những rủi ro tiềm ẩn vẫn rất lớn, đặc biệt khi các báo cáo gần đây ghi nhận thặng dư thương mại của Việt Nam với Hoa Kỳ ở mức kỷ lục. Chính phủ Hoa Kỳ cũng nhiều lần đặt vấn đề Việt Nam bị lợi dụng làm điểm trung chuyển để hàng hóa nước thứ ba sang Mỹ. Câu chuyện này rất dễ được luật hóa bằng Mục 301 với thuế chống lẩn tránh, hoặc các biện pháp tăng cường kiểm soát tại cửa khẩu nhắm vào từng ngành hàng cụ thể, gây tác động lớn đến doanh nghiệp.

Vì vậy cách tiếp cận phù hợp cho Việt Nam trong giai đoạn hiện nay vẫn là mềm mỏng tìm cơ hội đối thoại, nhưng mềm mỏng không đồng nghĩa thụ động. Ở cấp nhà nước, cần duy trì kênh trao đổi thường xuyên, cập nhật dữ liệu và đưa ra gói giải pháp cân bằng thương mại mang tính thực chất, mở rộng nhập khẩu từ Hoa Kỳ những nhóm hàng Việt Nam có nhu cầu dài hạn, khuyến khích các dự án đầu tư hai chiều và xử lý quyết liệt các hành vi gian lận xuất xứ, lẩn tránh thuế.

Khi Hoa Kỳ đặt câu chuyện “tái cân bằng” thương mại lên hàng đầu, cách phản ứng hiệu quả nhất thường không phải là tranh luận đúng sai trên truyền thông, mà là cung cấp lộ trình và số liệu để chứng minh Việt Nam đang chia sẻ mục tiêu ổn định, cùng có lợi và tuân thủ luật chơi.

Doanh nghiệp nên làm gì?

Với doanh nghiệp, điều quan trọng nhất vẫn là liên tục nắm bắt thông tin và minh bạch chuỗi cung ứng. Các diễn biến gần đây cho thấy xu hướng Chính phủ Hoa Kỳ sẽ ngày càng kiểm soát chặt hơn đối với thương mại, nếu các cuộc điều tra theo Mục 301 được mở rộng như tuyên bố của USTR, doanh nghiệp cần chuẩn bị hồ sơ chứng minh xuất xứ, tỉ lệ nội địa hóa, quy trình sản xuất và tính tuân thủ của nguyên liệu đầu vào ngay từ bây giờ, thay vì đợi khi bị yêu cầu mới chuẩn bị.

Chủ động tìm hiểu quy định pháp luật Hoa Kỳ, từ luật hải quan, quy tắc xuất xứ đến tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn sản phẩm, lao động, môi trường, không còn là lựa chọn, mà là điều kiện để tồn tại trên thị trường lớn nhất thế giới này.

Vai trò của các hiệp hội ngành nghề cũng cần được nâng cao. Khi thuế quan phổ quát chuyển sang giai đoạn điều tra theo từng ngành hàng, thì hiệp hội có thể trở thành đầu mối tập hợp thông tin, chuẩn hóa bộ tiêu chí tuân thủ, cảnh báo sớm rủi ro và hỗ trợ doanh nghiệp tham gia phản hồi trong các quy trình tham vấn.

Một doanh nghiệp đơn lẻ rất khó theo kịp sự thay đổi nhanh và phức tạp của hệ thống pháp lý Hoa Kỳ, nhưng một hiệp hội mạnh có thể giúp cả ngành giảm thiểu chi phí tuân thủ, tránh những sai sót mang tính hệ thống, và quan trọng hơn là bảo vệ uy tín hàng Việt Nam trước các cáo buộc lẩn tránh thuế.

Tóm lại, phán quyết của Tòa án Tối cao Hoa Kỳ không phải là dấu chấm hết cho thuế quan, mà là sự “tái sắp xếp” các cơ sở pháp lý mà chính quyền Tổng thống Trump sẽ vận dụng. 

Với Việt Nam, lựa chọn khôn ngoan vẫn là tranh thủ khoảng thời gian này để đối thoại, chủ động đưa ra giải pháp cân bằng thương mại, và quan trọng nhất là làm thật tốt phần việc trong nước về minh bạch chuỗi cung ứng, xuất xứ và tuân thủ pháp luật. 

Nếu làm được, Việt Nam không chỉ giảm rủi ro bị kéo vào vòng xoáy thuế quan mới, mà còn có cơ hội củng cố vị thế như một mắt xích đáng tin cậy trong chuỗi cung ứng toàn cầu.