Mỹ cấm nhập 12 nhóm loài thủy sản khai thác: Sẽ hỗ trợ ngư dân chuyển đổi nghề

Ông Lê Trần Nguyên Hùng – Phó cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư, Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) – đã cho biết như vậy khi trao đổi với Tuổi Trẻ về việc Mỹ cấm nhập 12 nhóm loài thủy sản khai thác của Việt Nam, áp dụng từ ngày 1-1-2026 nhằm bảo vệ thú biển theo MMPA của quốc gia này.

Ông Hùng nói: “Việt Nam là một trong 34 quốc gia mà Mỹ chỉ công nhận tương đương một phần, tức một số thủy sản Việt Nam xuất sang Mỹ phải có giấy chứng nhận thủy sản, sản phẩm thủy sản đạt yêu cầu xuất khẩu vào Mỹ (COA).

Trong khi đó, những loại thủy sản khai thác từ một số nghề cá (ngư cụ) chưa được công nhận tương đương sẽ không được xuất khẩu vào thị trường Mỹ.

* Với 12 nghề cá bị cấm xuất khẩu vào Mỹ, theo ông, chúng ta có giải pháp gì để Mỹ sớm công nhận tương đương, xuất khẩu trở lại?

– Chúng tôi đang tập trung để gỡ từng bước, trước mắt là với mặt hàng ghẹ, sản phẩm mà thị trường Mỹ chiếm 80% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam. Chúng tôi đang hoàn thiện hồ sơ, xây dựng cơ sở dữ liệu, cung cấp cho phía Mỹ trước ngày 12-1 để xem xét.

Nếu được Mỹ công nhận tương đương, Việt Nam sẽ giữ vững được khoảng 62-70 triệu USD kim ngạch xuất khẩu ghẹ vào thị trường này.

Đối với các mặt hàng bị cấm khác, chúng tôi khuyến cáo các doanh nghiệp phối hợp với các bộ, Hiệp hội Chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) để tăng xuất khẩu vào các thị trường đã có và tìm kiếm các thị trường mới để giảm thiểu tối đa ảnh hưởng.

* Còn các giải pháp căn cơ, lâu dài đối với vấn đề này, thưa ông?

– Việt Nam đang quyết liệt triển khai các biện pháp mạnh mẽ để đáp ứng quy định tại MMPA của Mỹ. Theo đó, cục đã rà soát, tham mưu để sửa đổi các qui định cho phù hợp với MMPA.

Ví dụ như Mỹ yêu cầu tất cả các tàu cá phải có báo cáo và ghi thông tin vị trí, thời gian khi bắt gặp thú biển…, chúng ta cũng đã đưa vào quy định. Các biện pháp để giảm thiểu ảnh hưởng đến thú biển trong quá trình đánh bắt cũng được đưa vào thông tư như dùng các biện pháp kỹ thuật, sử dụng thiết bị xua đuổi.

Bộ NN&MT cũng đã có tờ trình Thủ tướng ban hành chỉ thị tăng cường công tác quản lý, bảo vệ, phát triển nguồn lợi thủy sản và thực hiện các giải pháp cấp bách bảo vệ các loài thú biển tại Việt Nam.

Đồng thời chỉ đạo các địa phương tuyên truyền, tập huấn, ghi nhật ký, giám sát tại cảng và hướng dẫn các biện pháp kỹ thuật đánh bắt cho ngư dân. Việt Nam cũng đã ban hành chương trình bảo tồn thú biển, chương trình giám sát tàu cá và kế hoạch giảm thiểu tác động tới các loài thú biển.

Trong năm 2026 chúng tôi tiếp tục thực hiện các giải pháp trên để chứng minh với Mỹ rằng những nghề cá mà Mỹ không công nhận tương đương sẽ tương đương bằng chỉ số, số liệu khoa học.

Đặc biệt phải tăng cường hệ thống giám sát tàu cá, giám sát ghi nhật ký của ngư dân, giám sát tại cảng. Điều này đòi hỏi trung ương và địa phương phải vào cuộc, trong đó vai trò của các chi cục quản lý thủy sản ở địa phương, cảng cá, ngư dân, doanh nghiệp cùng thực hiện.

Bộ NN&MT cũng sẽ có hướng dẫn các biện pháp để giảm thiểu tác động tới thú biển và tuyên truyền ngư dân nâng cao nhận thức đối với từng nghề, phù hợp từng vùng khai thác, từng nghề cá sẽ có biện pháp kỹ thuật an toàn cho thú biển. Bộ cũng trình Thủ tướng chính sách phát triển ngành thủy sản, trong đó có chính sách chuyển đổi nghề cho ngư dân, nhất là những nghề rủi ro cao như lưới rê, lưới kéo…

* Đối với nhóm thủy sản xuất khẩu cần có COA, cục đã triển khai giải pháp gì để xuất khẩu thủy sản không bị gián đoạn?

– Sau khi Cơ quan Quản lý khí quyển và đại dương Mỹ (NOAA) công bố chỉ công nhận tương đương một phần nghề cá Việt Nam, Cục Thủy sản và Kiểm ngư đã xây dựng dự thảo, trình Bộ NN&MT ban hành thông tư quy định chứng nhận thủy sản, sản phẩm thủy sản xuất khẩu vào thị trường Mỹ. Mục đích chính của thông tư là cấp COA, do chi cục thủy sản cấp tỉnh tiếp nhận và cấp.

Ngay sau khi bộ ban hành thông tư ngày 26-12-2025, cục đã tổ chức buổi tập huấn cho các chi cục, cơ quan quản lý thủy sản ở địa phương, doanh nghiệp. Đồng thời công bố thủ tục hành chính để doanh nghiệp, cơ quan quản lý nhà nước địa phương thực hiện (trước mắt doanh nghiệp phải thực hiện trực tiếp).

Bộ đề nghị các địa phương tổ chức triển khai thông tư và tuyên truyền hướng dẫn doanh nghiệp, ngư dân, nếu có vướng mắc phải giải quyết ngay cho doanh nghiệp. Đến nay một số chi cục thủy sản như ở Quảng Ngãi đã cấp COA cho các lô hàng thủy sản xuất khẩu thông quan ngày 1-1 vừa qua.

Tuy nhiên không phải tất cả các sản phẩm thủy sản xuất khẩu sang Mỹ đều phải có giấy COA. Phải căn cứ dựa trên danh sách mã HTS mà Mỹ đã công bố mới phải cần có COA. Các doanh nghiệp không quá phải lo lắng, chỉ cần rà soát trước khi thu mua, chế biến xem loài đó có thuộc diện cấm hay thuộc diện cấp COA hay không để thực hiện theo quy định.

* Theo ông, doanh nghiệp cần lưu ý khi xuất khẩu thủy sản vào Mỹ?

– Để được cấp COA cho các lô hàng nhanh chóng, doanh nghiệp cần theo dõi, truy xuất nguồn gốc thủy sản ngay từ khi thu mua nguyên liệu chế biến và phải xác định được loài định mua khai thác bằng nghề gì, có thuộc diện bị cấm hay không. Nếu không thuộc diện bị cấm, cần chuẩn bị sẵn giấy tờ liên quan như biên bản bốc dỡ, giấy chứng nhận nguồn gốc, giấy xác nhận nguyên liệu.

Đối với sản phẩm nuôi trồng, tại các ô thông tin về ngư cụ trong biểu mẫu COA, doanh nghiệp chỉ cần ghi mã AQ (tức có nguồn gốc từ nuôi trồng), khu vực khai thác ghi tên công ty hoặc cơ sở nuôi.

Hệ thống nhập khẩu của Mỹ đã được lập trình để tự động nhận diện dựa trên mã HTS. Khi mã hàng khớp với danh mục nuôi trồng và có kèm COA hợp lệ, lô hàng sẽ được thông quan ngay lập tức mà không cần qua các bước kiểm tra phức tạp như hàng hóa có nguồn gốc khai thác.

Đối với nguyên liệu nhập khẩu từ quốc gia khác về chế biến xuất khẩu, doanh nghiệp cần xem kỹ các quốc gia mà Mỹ cấm hoàn toàn để không nhập nguyên liệu, còn các nước được công nhận tương đương một phần như Việt Nam thì phải tránh các nghề cá đã bị Mỹ cấm.

Tóm lại, trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc tuân thủ quy định và đảm bảo chính xác trong khai hồ sơ để cấp COA là rất lớn, bởi Mỹ có thể kiểm tra hồ sơ truy xuất. Mỗi một hồ sơ gian lận khi bị phát hiện sẽ ảnh hưởng tới cả quốc gia chứ không chỉ một công ty, doanh nghiệp hay một mặt hàng đó.

Tác động không nhỏ đến ngành thủy sản khai thác

Theo quy định mới của Mỹ, từ ngày 1-1-2026 Việt Nam có 12 nhóm loài thủy sản như cá ngừ (mắt to, vây vàng, vằn, vây xanh), cá kiếm, cá mú, cá thu, cá đối, ghẹ, mực… được khai thác từ 12 mã nghề cá (chủ yếu là lưới rê, lưới kéo, lưới vây) sẽ bị cấm nhập khẩu vào thị trường này do chưa được công nhận tương đương với MMPA.

Tuy nhiên trong danh mục đã công bố, Mỹ chỉ cấm khi thỏa mãn bốn điều kiện là tên loài, ngư cụ bị cấm, khu vực và quốc gia khai thác. Ví dụ, cá mú (mã nghề 2990) của Việt Nam khai thác bằng nghề lưới rê, lưới kéo đáy bị cấm. Nhưng cá mú nuôi hoặc cá mú nguyên liệu nhập khẩu từ một quốc gia không thuộc diện cấm về chế biến vẫn được xuất khẩu sang Mỹ.

Mỹ cũng đã công bố một danh sách mã HTS (biểu thuế hài hòa) nên trước khi xuất khẩu, doanh nghiệp cần tra cứu xem sản phẩm xuất khẩu thuộc diện phải có COA hay không. Nếu thuộc diện phải có COA, doanh nghiệp phải chuẩn bị COA để nhà nhập khẩu đưa lên hệ thống.

Theo số liệu thống kê năm 2024, tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang thị trường Mỹ đạt khoảng 1,8 tỉ USD. Trong đó riêng các sản phẩm khai thác thuộc 12 nhóm nghề bị ảnh hưởng bởi lệnh cấm ước đạt gần 512 triệu USD. Đây được xem là tác động không nhỏ đối với ngành thủy sản khai thác của Việt Nam.