“Nam quốc sơn hà”, tác phẩm quen thuộc nhưng nhiều tranh luận

Học sinh lớp 12 tại TPHCM trong một giờ học (Ảnh: Huyên Nguyễn).

Tranh cãi về tác giả

Những ngày gần đây, việc SGK ngữ văn lớp 9 bộ “Cánh diều” của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đề tên tác giả bài thơ “Nam quốc sơn hà” là “KHUYẾT DANH” đang gây tranh luận trên mạng xã hội.

Trong phần chú thích ngay bên dưới tiêu đề bài thơ, sách giải thích về nguồn gốc bài thơ như sau: “Bài thơ Sông núi nước Nam hiện chưa rõ tác giả, được chép trong sách Lĩnh Nam chích quái…”.

Cuốn sách do các tác giả Nguyễn Minh Thuyết (Tổng chủ biên), Đỗ Ngọc Thống (chủ biên), Đỗ Thu Hà, Phạm Thị Thu Hương, Nguyễn Văn Lộc, Vũ Thanh biên soạn.

Trong khi đó, SGK ngữ văn lớp 8 của bộ “Kết nối tri thức với cuộc sống” và “Chân trời sáng tạo” cũng để trống tên tác giả và có phần chú thích.

Trong SGK bộ “Chân trời sáng tạo” chú thích: “Tương truyền tác giả bài thơ là Lý Thường Kiệt. Tuy nhiên, cho đến nay, vẫn chưa xác định được chính xác ai là tác giả bài thơ này”.

Lật lại SGK văn học 9 tập 1 dùng từ năm 1990 đến năm 2002, sách đề tên tác giả Lý Thường Kiệt bên dưới tên tác phẩm nhưng kèm theo dấu hỏi chấm “?”.

Tiểu dẫn về tác giả Lý Thường Kiệt được ghi như sau: “Nam quốc sơn hà là bài thơ tương truyền Lí Thường Kiệt đã đọc để cổ vũ tướng sĩ khi chống Tống ở sông Cầu năm 1077…”.

Phần chú giải về tác phẩm cũng viết: “Bài thơ không có đề. Đầu đề do người thời nay đặt thêm. Lai lịch bài thơ này chưa rõ ràng. Theo sử sách thì bài thơ này được thần đọc hai lần, một lần giúp Lê Hoàn chống Tống (981), một lần giúp Lí Thường Kiệt chống Tống. Ở đây tạm để tên Lí Thường Kiệt như là người sử dụng bài thơ, là theo tương truyền từ lâu“.

Trang sách về bài “Nam quốc sơn hà” trong SGK văn học 9 năm 1999 (Ảnh: Hoàng Hồng).

SGK ngữ văn lớp 7 tập 1 từ năm 2003 đến năm 2023, tác giả không được đề cập trong văn bản chính thức mà chỉ xuất hiện ở chú thích. Lần này, tác giả được viết như sau: “… bài Sông núi nước Nam (nhan đề do người đời sau đặt). Nguyên văn bài thơ chữ Hán cũng có nhiều dị bản.

Chưa rõ tác giả bài thơ là ai. Sau này có nhiều sách (kể cả bức sơn mài ở Viện Bảo tàng Lịch sử được chụp in lại trên đây) ghi là Lí Thường Kiệt.

Có nhiều lời kể về sự ra đời của bài thơ, trong đó có truyền thuyết: Năm 1077, quân Tống do Quách Quỳ chỉ huy xâm lược nước ta. Vua Lí Nhân Tông sai Lí Thường Kiệt đem quân chặn giặc ở phòng tuyến sông Như Nguyệt (một khúc của sông Cầu, nay thuộc huyện Yên Phong, Bắc Ninh), bỗng một đêm, quân sĩ chợt nghe từ trong đền thờ hai anh em Trương Hống và Trương Hát – hai vị tướng đánh giặc giỏi của Triệu Quang Phục, được tôn là thần sông Như Nguyệt – có tiếng ngâm bài thơ này”.

Trong cả hai cuốn SGK được sử dụng trong 36 năm trước đó, đều ghi tên nhà “Lí” thay vì “Lý” như bản hiện hành.

Trang sách về bài “Nam quốc sơn hà” trong SGK Ngữ văn lớp 7 năm 2003 (Ảnh: Huyên Nguyễn).