Mới đây, Quốc hội thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý. Trong đó, đề xuất về việc mở rộng đối tượng được trợ giúp pháp lý đã nhận được sự quan tâm và ủng hộ từ người dân.
Nhiều người dân cần được trợ giúp pháp lý
Đối tượng được trợ giúp pháp lý hiện hành
Hiện Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 (được sửa đổi, bổ sung bởi Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 và Luật Phòng, chống mua bán người năm 2024) đã mở rộng đáng kể phạm vi đối tượng thụ hưởng, tuy nhiên vẫn chủ yếu tập trung vào các nhóm yếu thế có tính chất đặc thù, dễ nhận diện.
Theo Điều 7 của Luật, các trường hợp được trợ giúp pháp lý hiện nay bao gồm: người có công với cách mạng; người thuộc hộ nghèo; trẻ em; người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn; người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi là người bị tố giác, bị kiến nghị khởi tố, bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị buộc tội, bị hại, người làm chứng, người chấp hành biện pháp xử lý chuyển hướng, phạm nhân; người bị buộc tội thuộc hộ cận nghèo; nạn nhân, người đang trong quá trình xác định là nạn nhân của hành vi mua bán người và người dưới 18 tuổi đi cùng theo quy định của Luật Phòng, chống mua bán người.
Ngoài ra, Luật cũng quy định nhóm người có khó khăn về tài chính được trợ giúp pháp lý, gồm: cha đẻ, mẹ đẻ, vợ, chồng, con của liệt sĩ và người có công nuôi dưỡng khi liệt sĩ còn nhỏ; người nhiễm chất độc da cam; người cao tuổi; người khuyết tật; nạn nhân trong vụ việc bạo lực gia đình; người nhiễm HIV.
Tại phòng tiếp bạn đọc của Báo Pháp Luật TP.HCM, không hiếm những trường hợp tìm đến trong tình cảnh “bí” đường pháp lý dù quyền lợi đã được tòa án ghi nhận.
Mới đây, bà PTHL, 60 tuổi (phường Vườn Lài, TP.HCM), làm nghề bán vé số, mang theo bản án đã có hiệu lực đến nhờ báo hỗ trợ. Bạn đọc cho biết vừa thắng kiện trong vụ tranh chấp thừa kế đất đai với anh trai, nhưng việc thi hành án vẫn chưa được thực hiện. Khi được hướng dẫn làm đơn yêu cầu thi hành án, bà L lúng túng vì không biết chữ, không thể tự viết đơn, cũng không nắm được thủ tục cần thiết.
Do không thuộc diện được trợ giúp pháp lý theo quy định hiện hành, bà không thể tiếp cận dịch vụ hỗ trợ miễn phí, trong khi hoàn cảnh kinh tế không cho phép mời luật sư. Việc thực hiện quyền lợi hợp pháp vì thế bị “tắc” ngay ở khâu thủ tục.
Tiếp nhận vụ việc, Báo Pháp Luật TP.HCM đã hỗ trợ kết nối luật sư để giúp bà soạn thảo đơn, đồng thời hướng dẫn các bước tiếp theo để yêu cầu thi hành án.
Những trường hợp cụ thể như vậy cho thấy, vẫn còn một bộ phận người dân không thuộc diện hộ nghèo nhưng gặp nhiều rào cản khi tiếp cận dịch vụ pháp lý.
Tương tự, anh Phạm Văn Thuận (35 tuổi, công nhân may, tỉnh Đồng Nai) kể từng bị công ty đơn phương chấm dứt hợp đồng sau nhiều năm làm việc nhưng không biết phải bắt đầu từ đâu để bảo vệ quyền lợi. Tiền tích lũy gần như không có, mỗi tháng còn phải gửi về quê nuôi hai con nhỏ và cha mẹ già.
“Nghe đến kiện tụng là đã thấy tốn kém rồi, thuê luật sư càng không dám nghĩ. Lúc đó tôi chỉ biết chấp nhận thiệt thòi. Nếu có chính sách hỗ trợ pháp lý cho người bị sa thải như đề xuất thì những người lao động như tôi sẽ có cơ hội đòi lại công bằng” – anh nói.
Đơn giản hóa thủ tục tiếp cận trợ giúp pháp lý
Luật sư Đào Thị Bích Liên, Cộng tác viên Trung tâm trợ giúp pháp lý Nhà nước TP.HCM cho rằng, trong bối cảnh kinh tế – xã hội biến động, quy định hiện hành về đối tượng trợ giúp pháp lý đã bộc lộ bất cập.
LS Liên ủng hộ cao đề xuất cần bổ sung nhóm người có khó khăn về tài chính nhưng chưa thuộc diện hộ nghèo, cận nghèo vào diện được trợ giúp pháp lý, đồng thời xây dựng tiêu chí rõ ràng, minh bạch để tránh trùng lặp, bị lợi dụng.
Theo LS, cần chuyển từ cách xác định dựa trên chuẩn nghèo cố định sang các tiêu chí linh hoạt hơn như thu nhập thực tế so với mức bình quân địa phương hoặc tương quan với chi phí sinh hoạt. Đồng thời, bổ sung cơ chế xác nhận “khó khăn đột xuất, tạm thời” đối với các trường hợp bị ảnh hưởng bởi thiên tai, dịch bệnh, tai nạn… để bảo đảm hỗ trợ kịp thời.
Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, khai thác Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư để xác minh điều kiện thụ hưởng. Việc tích hợp giấy tờ trên VNeID cần tiếp tục mở rộng, nhằm đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn thời gian xác minh và hạn chế gian lận, đồng thời cải cách thủ tục hành chính theo hướng tinh gọn, tạo thuận lợi cho người dân tiếp cận trợ giúp pháp lý.
LS Liên cho biết việc áp dụng trợ giúp pháp lý cho trẻ em theo hướng “đương nhiên” là phù hợp, bởi đây là nhóm dễ bị tổn thương, đã được bảo vệ trong Hiến pháp Việt Nam, Luật Trẻ em 2016 và Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em. Pháp luật hiện hành cũng đã quy định trẻ em dưới 16 tuổi được trợ giúp pháp lý và mở rộng cho người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi trong tố tụng hình sự theo Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024.
Tuy nhiên, để tránh dàn trải nguồn lực, cần ưu tiên các vụ việc liên quan trực tiếp đến quyền, sự an toàn của trẻ, tăng cường đội ngũ trợ giúp viên chuyên trách. Đồng thời đẩy mạnh tư vấn pháp luật sớm tại trường học, cộng đồng để can thiệp kịp thời.
Việc mở rộng đối tượng trợ giúp pháp lý có tác động tích cực đến công bằng trong tiếp cận công lý. Theo Luật Trợ giúp pháp lý 2017, đây là chính sách cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí, góp phần bảo đảm quyền con người, quyền công dân và bình đẳng trước pháp luật.
Mở rộng diện thụ hưởng sẽ giúp thu hẹp khoảng cách tiếp cận tư pháp, đưa công lý đến gần hơn với người dân, phù hợp tinh thần Hiến pháp 2013. Đồng thời, sự tham gia sớm của luật sư, trợ giúp viên giúp người dân thực hiện đúng thủ tục, bảo vệ quyền lợi, nhất là với người yếu thế, hạn chế hiểu biết pháp luật.
Qua đó, không chỉ bảo vệ tốt hơn quyền lợi người dân, chính sách này còn góp phần giảm áp lực cho cơ quan nhà nước, hạn chế khiếu nại, khiếu kiện không đúng quy định.
Những người “lưng chừng” bị bỏ lại ngoài chính sách
Trong quá trình hành nghề, tôi đã gặp không ít trường hợp người dân rơi vào hoàn cảnh rất khó khăn nhưng vẫn không đủ điều kiện được trợ giúp pháp lý theo quy định.
Có những người lao động tự do, làm việc bấp bênh, hoặc người di cư, không có nơi cư trú ổn định… nên không nằm trong danh sách hộ nghèo, hộ cận nghèo hay diện hưởng trợ cấp xã hội. Khi xảy ra tranh chấp, họ không có tiền thuê luật sư, nhưng cũng không có giấy tờ chứng minh để được trợ giúp pháp lý.
Quy định hiện hành yêu cầu người có khó khăn về tài chính phải chứng minh thuộc hộ cận nghèo hoặc đang hưởng trợ cấp xã hội, trong khi nhiều trường hợp thực tế không có đủ điều kiện giấy tờ này. Có người thực sự rất cần hỗ trợ, nhưng chỉ vì thiếu một giấy xác nhận mà không thể tiếp cận dịch vụ pháp lý miễn phí.
Ngoài ra, có những trường hợp trước đó có mức sống trung bình, nhưng sau biến cố như tai nạn, bệnh tật, mất việc làm hoặc thiên tai đã rơi vào khó khăn. Tuy nhiên, do chưa kịp được cập nhật vào danh sách hộ nghèo hoặc cận nghèo, nên khi phát sinh nhu cầu pháp lý cấp thiết, họ vẫn không thuộc diện được trợ giúp.
Từ những câu chuyện đó có thể thấy vẫn còn một khoảng trống giữa quy định và thực tế. Nhiều người ở ‘lưng chừng’ – không nghèo theo chuẩn, nhưng lại không đủ khả năng tự bảo vệ quyền lợi của mình khi có tranh chấp. Do đó cần có cơ chế linh hoạt hơn để xác định đối tượng được trợ giúp pháp lý, phù hợp với hoàn cảnh thực tế nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát, tránh bị lợi dụng chính sách.
Luật sư ĐÀO THỊ BÍCH LIÊN, Cộng tác viên Trung tâm trợ giúp pháp lý Nhà nước TP.HCM
Nguồn: https://plo.vn/nen-mo-rong-doi-tuong-tro-giup-phap-ly-de-khong-ai-bi-bo-lai-phia-sau-post903636.html
