Ngắm những công trình mang đậm dấu ấn của “vua nhà đất” Sài Gòn xưa

 Giữa lòng TPHCM sôi động, những công trình kiến trúc của gia tộc “vua nhà đất” Hứa Bổn Hòa (Chú Hỏa) vẫn sừng sững, kể câu chuyện về một thời hoàng kim rực rỡ và tinh thần nhân văn sâu sắc. Di sản của gia tộc không chỉ là những dinh thự xa hoa, khách sạn lộng lẫy mà còn là những mái trường, bệnh viện và gò đất tâm linh dành cho cộng đồng.

Khánh thành năm 1925 tại góc đường Catinat (nay là Đồng Khởi) nhìn ra sông Sài Gòn, khách sạn Majestic là dự án tâm huyết của Chú Hỏa, nhằm đón đầu làn sóng du hành đường thủy của giới thượng lưu. Đây là điểm dừng chân đầu tiên của những vị khách Âu châu khi đặt chân đến vùng đất viễn đông đầy hứa hẹn.

Với kiến trúc Baroque cổ điển Pháp, Majestic toát lên vẻ lịch lãm với những đường vòm cong mềm mại và ban công sắt uốn nghệ thuật. Trải qua nhiều lần trùng tu, khách sạn vẫn giữ được cốt cách của một “viên ngọc quý”, từng đón tiếp từ hoàng thân quốc thích đến những phóng viên chiến trường lừng danh thế giới.

Đứng từ ban công Majestic, du khách có thể cảm nhận nhịp thở của TPHCM qua bao thăng trầm. Công trình không chỉ là một cơ sở kinh doanh mà còn là một phần hồn cốt của đô thị, minh chứng cho tầm nhìn quy hoạch gắn liền với dòng chảy giao thương đường thủy.

Tòa dinh thự tại số 97 Phó Đức Chính (phường Bến Thành), nay là Bảo tàng Mỹ thuật TPHCM, từng là “đại bản doanh” điều hành toàn bộ đế chế Hứa Bổn Hòa. Công trình này không chỉ là nhà ở mà còn là tuyên ngôn về vị thế độc tôn của một trong “Tứ đại phú hộ” lừng danh đất Sài Gòn xưa.

Tòa dinh thự nằm trong khuôn viên rộng gần 4.000m2 với ba mặt tiền, được xây dựng từ năm 1929 và hoàn thành sau 5 năm, do kiến trúc sư người Pháp Rivera thiết kế.

Ngày nay, khi đã trở thành Bảo tàng Mỹ thuật, những mảng tường vàng đặc trưng và nền gạch hoa văn cổ điển vẫn được giữ gìn nguyên vẹn. Bước chân vào đây, du khách như lạc vào một không gian nghệ thuật sống động, nơi giá trị lịch sử và hội họa hòa quyện làm một.

Kiến trúc tòa nhà là sự kết hợp giữa phong cách Art Deco phương Tây hiện đại và những chi tiết chạm trổ rồng phượng, mái ngói âm dương đậm chất Á Đông. Điểm nhấn đặc biệt nằm ở 99 cánh cửa và chiếc thang máy đầu tiên của Sài Gòn, tạo nên một không gian vừa bề thế, vừa bí ẩn đầy mê hoặc.

Từng góc hành lang, từng ô cửa sổ như vẫn còn vương vấn hơi thở của một gia tộc quyền quý, đưa du khách ngược dòng thời gian về với những câu chuyện ly kỳ của thế kỷ trước. Đó là một phần ký ức rực rỡ của Sài Gòn được lưu giữ cẩn thận bên trong những bức tường gạch đá bền bỉ.

Bên cạnh những dinh thự náo nhiệt trung tâm, Chú Hỏa còn sở hữu những “khoảng lặng” riêng tư như cụm biệt thự số 1 Lý Thái Tổ (phường Vườn Lài), nơi nghỉ ngơi yên tĩnh của gia đình. Nằm ẩn mình sau những lùm cây cổ thụ tại ngã sáu sầm uất, khu đất rộng hàng ngàn mét vuông này là một ” lá phổi xanh” hiếm hoi, tách biệt hẳn với sự ồn ào của phố xá bên ngoài.

Cụm công trình bao gồm các tòa biệt thự mang phong cách kiến trúc Pháp đặc trưng với tường vàng và những ô cửa sổ cao đón gió tự nhiên. Sự tinh tế nằm ở các đường chỉ phào chạy dọc theo ban công và hệ thống cầu thang gỗ quý bên trong, minh chứng cho lối sống phong lưu nhưng vẫn đầy mực thước của giới thượng lưu Sài Gòn đầu thế kỷ 20.

Trong tổng số 7 căn biệt thự cũ, TPHCM đã cho tháo dỡ 3 căn do xuống cấp nghiêm trọng. 4 căn biệt thự còn lại được giữ lại và gia cố để bảo tồn giá trị kiến trúc. Toàn bộ khu đất vàng rộng 4,3ha này đã được chuyển đổi công năng thành Công viên số 1 Lý Thái Tổ, khánh thành vào đúng dịp Tết Nguyên đán vừa qua.

Nơi đây không còn là khu biệt thự đóng kín mà trở thành không gian văn hóa cộng đồng, trong đó có Đài tưởng niệm nạn nhân mất vì đại dịch Covid-19 (biểu tượng của sự tri ân và hồi sinh).

Song hành với việc xây dựng cơ ngơi, gia tộc họ Hứa cũng đặc biệt chú trọng đến tâm linh khi lập nên Phụng Sơn Tự trên đường Nguyễn Công Trứ làm nơi thờ tự riêng. Khác với những ngôi chùa trên địa bàn, “từ đường” này mang đậm màu sắc riêng tư, là nơi giữ gìn sợi dây liên kết tâm linh qua nhiều thế hệ của dòng họ “vua nhà đất” Sài Gòn xưa.

Ngôi chùa mang vẻ đẹp thâm trầm bởi lối kiến trúc đặc trưng của người Hoa với mái ngói ống xanh mướt mắt, các bức phù điêu chạm khắc tinh xảo và hệ thống cột kèo vững chãi. Từng chi tiết nhỏ từ biển chữ Hán đến cách bài trí bên trong đều phản ánh sự giàu có nhưng không phô trương, thể hiện gu thẩm mỹ tinh tế và lòng tôn kính nguồn cội của gia đình Chú Hỏa.

Không chỉ xây dựng cho riêng mình, tấm lòng hào hiệp của Chú Hỏa còn thể hiện qua những công trình thiện nguyện như Bệnh viện Đa khoa Sài Gòn nằm ngay “đất kim cương” đối diện chợ Bến Thành. Việc dành vị trí sầm uất nhất để chăm sóc sức khỏe cho dân nghèo cho thấy ông ưu tiên phúc lợi cộng đồng hơn mọi lợi nhuận thương mại.

Đầu năm nay, Bệnh viện Đa khoa Sài Gòn đã chính thức chấm dứt hoạt động, toàn bộ chức năng, nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, nhân sự, cơ sở vật chất, trang thiết bị, tài chính, tài sản… và các quyền, nghĩa vụ liên quan được chuyển giao về Bệnh viện Nhân dân Gia Định để tiếp tục quản lý, khai thác và sử dụng.

Tinh thần vì cộng đồng ấy còn lan tỏa sang lĩnh vực giáo dục với ngôi trường THCS Minh Đức, tiền thân là trường dòng mang dấu ấn gia tộc. Đây là một mảnh ghép quan trọng trong chuỗi công trình giáo dục – tôn giáo mà gia tộc Chú Hỏa đã dày công đóng góp, khẳng định triết lý: sự thịnh vượng bền vững phải đi đôi với tri thức.

Đỉnh cao của tinh thần nhân văn chính là năm 1937, khi gia đình Chú Hỏa hiến tặng khu đất rộng lớn để xây dựng Bảo sanh viện Đông Dương (nay là Bệnh viện Từ Dũ). Giữa lúc hạ tầng y tế còn sơ khai, nghĩa cử này đã đặt nền móng vững chắc cho việc chăm sóc sức khỏe phụ sản tại miền Nam, thể hiện trọn vẹn triết lý kinh doanh gắn liền với trách nhiệm xã hội.

Khác với sự xa hoa của dinh thự hay khách sạn, kiến trúc bệnh viện hướng đến sự tối giản, thông thoáng với những dãy hành lang dài đón gió và nhiều cây xanh. Mọi chi tiết thiết kế đều ưu tiên sự tiện dụng và không khí trong lành, tạo cảm giác an tâm cho những người mẹ trong những giây phút thiêng liêng nhất.

Di sản của gia tộc Chú Hỏa không chỉ là những viên gạch hay khối bê tông đồ sộ, mà là một tầm nhìn quy hoạch nhân văn và tấm lòng hào hiệp đã hòa quyện vào linh hồn của Sài Gòn. Những công trình ấy vẫn đứng đó, kể lại câu chuyện về một người thăng hoa từ những gánh ve chai để trở thành huyền thoại xây dựng thành phố.