Người “giữ hồn” xẩm giữa nhịp sống đương đại

Giữa lòng phố cổ Hà Nội hối hả, tiếng đàn nhịp trống của show diễn “Xẩm Trong Phố” vang lên như một khoảng lặng đầy mê hoặc. Những câu hát mộc mạc kể chuyện đời, chuyện người vốn đã quen thuộc với bao thế hệ, nay lại vang ngân giữa dòng chảy của âm nhạc hiện đại.

Chọn lối đi riêng

Không ít du khách dừng lại lắng nghe, có người ngạc nhiên khi nhận ra người cất giọng hát ấy không phải một nghệ nhân cao tuổi như họ vẫn hình dung, mà là một người trẻ. Đó là Mai Đức Thiện (sinh năm 1989) – nghệ sĩ, nhà nghiên cứu âm nhạc dân gian – đã 20 năm qua bền bỉ theo đuổi hành trình sưu tầm, nghiên cứu, biểu diễn và lan tỏa các loại hình nghệ thuật truyền thống như xẩm, chèo, quan họ hay chầu văn. Trong khi nhiều bạn trẻ tìm đến những loại hình nghệ thuật hiện đại, Thiện lại chọn cho mình một con đường khác: kiên trì gìn giữ và làm sống lại những làn điệu dân gian đã tồn tại hàng trăm năm trong đời sống văn hóa Việt Nam.

Con đường ấy bắt đầu từ khá sớm. Thiện đã bén duyên với nghệ thuật dân gian, được học trực tiếp của những bậc đại thụ của làng nghệ thuật truyền thống Việt Nam như NSƯT Hà Thị Cầu, nhạc sĩ Thao Giang, NSND Xuân Hoạch, NSND Minh Thu, NSND Đoàn Thanh Bình, NSƯT Thúy Đạt… Từ những người thầy tài danh ấy, Thiện không chỉ học kỹ thuật diễn xướng mà còn thẩm thấu được “cái hồn” của di sản. Với anh, học hát không chỉ là học nghề, mà là học cách giữ lửa và truyền lửa để văn hóa cha ông không bị nguội lạnh trước thời gian.

Từ năm 2008, anh bắt đầu tham gia biểu diễn tại sân khấu chợ Đồng Xuân và nhiều lễ hội văn hóa cùng các nghệ sĩ của Trung tâm Phát triển Nghệ thuật Âm nhạc Việt Nam thuộc Hội Nhạc sĩ Việt Nam. Những buổi biểu diễn giản dị giữa không gian phố cổ đã giúp anh có cơ hội tiếp xúc trực tiếp với khán giả, lắng nghe phản hồi của người xem và rèn luyện bản lĩnh sân khấu. Với Thiện, đó không chỉ là nơi biểu diễn mà còn là môi trường để hiểu rõ hơn cách nghệ thuật dân gian tồn tại trong đời sống đương đại.

Kỳ công sưu tầm

Năm 2021, anh tham gia thuyết trình tham luận tại “Hội thảo khoa học quốc tế về nghệ thuật hát xẩm”, góp thêm góc nhìn của thế hệ trẻ đang thực hành di sản đối với việc bảo tồn và phát huy loại hình nghệ thuật đặc sắc này. Theo anh, nghiên cứu nghệ thuật dân gian không nên chỉ dừng lại ở việc lưu giữ tư liệu mà phải tìm ra cách để những giá trị ấy tiếp tục sống trong đời sống xã hội hiện đại.

Thiện đã dành thời gian sưu tầm nhiều lời thơ dân gian, ca dao, thơ lục bát để chuyển soạn thành các bài hát xẩm mới. Anh cũng tổng hợp được 191 làn điệu chèo truyền thống cùng gần 1.000 bản thu các bài chèo lời cổ. Những con số ấy không chỉ cho thấy khối lượng công việc lớn mà còn thể hiện sự bền bỉ của một người trẻ trong việc gìn giữ di sản văn hóa. Không chỉ dừng lại ở việc sưu tầm và biểu diễn, Mai Đức Thiện còn là một người thầy tận tâm “truyền lửa” cho thế hệ trẻ. Nhiều năm qua, anh truyền dạy về nghệ thuật hát xẩm và diễn xướng dân gian cho nhiều bạn trẻ, trực tiếp giảng dạy miễn phí hơn 10 lớp hát xẩm cho nhiều lứa tuổi khác nhau. Anh cũng biên soạn giáo trình “Hát xẩm xưa và nay” để các câu lạc bộ xẩm trên cả nước có thể sử dụng trong sinh hoạt và đào tạo. Từ những lớp học đó, nhiều học viên đã tiếp tục theo đuổi con đường biểu diễn hoặc nghiên cứu nghệ thuật dân gian, góp phần hình thành một lớp người trẻ tiếp nối di sản. Ngoài việc giảng dạy, Mai Đức Thiện còn hỗ trợ nhiều sinh viên thực hiện các đề tài nghiên cứu khoa học, khóa luận tốt nghiệp liên quan đến nghệ thuật hát xẩm và các loại hình diễn xướng truyền thống. Theo anh, khi sinh viên và người trẻ tiếp cận nhiều hơn với di sản văn hóa dân tộc, những giá trị ấy sẽ có cơ hội được nhìn nhận và phát triển trong những góc nhìn mới. Anh trực tiếp biên soạn sách giáo trình “Hát xẩm xưa và nay”, đặt nền móng lý luận cho các câu lạc bộ xẩm trên cả nước. Từ những lớp học đó, nhiều học viên đã tiếp tục theo đuổi con đường biểu diễn hoặc nghiên cứu nghệ thuật dân gian, góp phần hình thành một lớp người trẻ tiếp nối di sản.

Trong hành trình hoạt động nghệ thuật, Thiện cũng mang các làn điệu dân gian Việt Nam ra giới thiệu với bạn bè quốc tế. Từ cuối năm 2014 đến đầu năm 2015, anh tham gia biểu diễn quảng bá các loại hình nghệ thuật truyền thống như: Quan họ, chầu văn và hát xẩm tại thành phố Dubai (UAE). Những chương trình biểu diễn ấy không chỉ giúp khán giả quốc tế hiểu hơn về văn hóa Việt Nam mà còn mang lại cho anh thêm động lực để tiếp tục theo đuổi con đường đã chọn. Những bằng khen từ UNESCO Việt Nam hay Hội Di sản Văn hóa Việt Nam chính là sự ghi nhận xứng đáng cho những nỗ lực bền bỉ đó. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển mạnh mẽ của các loại hình giải trí hiện đại, nghệ thuật dân gian đôi khi đứng trước nhiều thách thức. Tuy nhiên, những người trẻ như Mai Đức Thiện vẫn đang âm thầm góp sức để các giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục được duy trì và lan tỏa. Những nỗ lực ấy không chỉ giúp bảo tồn các loại hình nghệ thuật cổ truyền mà còn phù hợp với định hướng của Đảng và Nhà nước trong việc xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, coi văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội và là động lực cho sự phát triển bền vững của đất nước.

Những nỗ lực bền bỉ của Mai Đức Thiện trong lĩnh vực nghệ thuật dân gian đã được ghi nhận bằng nhiều giải thưởng và bằng khen từ các tổ chức văn hóa, nghệ thuật. Trong đó có huy chương vàng Ngày hội Lục bát năm 2014 với tiết mục xẩm “Người quê ở phố”, giải ba tại Liên hoan Chiếu chèo làng tôi và Hát Chèo chuyên nghiệp tỉnh Hưng Yên mở rộng năm 2016, giải B tại Liên hoan Hát xẩm Ninh Bình mở rộng năm 2022 cùng nhiều bằng khen của các tổ chức văn hóa trong và ngoài nước. 

Lan tỏa giá trị văn hóa Việt Nam ra thế giới

Điểm khác biệt định vị nên tên tuổi của Mai Đức Thiện chính là tư duy của một nghệ sĩ thời đại công nghệ. Anh quan niệm: “Di sản không thể chỉ nằm trong bảo tàng hay gói gọn trên những sân khấu truyền thống, mà phải sống trong hơi thở của người trẻ, trên mạng xã hội và vươn tầm quốc tế”. Mai Đức Thiện đã tiên phong tạo nên một cuộc cách mạng nhỏ: “Số hóa âm nhạc di sản”. Anh đã hệ thống hóa hơn 700 tư liệu âm thanh hát xẩm, gần 300 bài xẩm cùng hơn 500 bức ảnh về các nghệ nhân qua nhiều thời kỳ. Mai Đức Thiện còn tìm cách đưa nghệ thuật dân gian đến gần hơn với công chúng thông qua các nền tảng truyền thông hiện đại. Anh xây dựng nhiều kênh chia sẻ âm nhạc dân gian trên mạng xã hội, trong đó kênh YouTube cá nhân hiện có hơn 200.000 người theo dõi. Tại đây, anh đăng tải các video biểu diễn, giới thiệu làn điệu xẩm, chèo và nhiều nội dung giúp khán giả hiểu hơn về nghệ thuật truyền thống. Anh còn quản trị nhiều cộng đồng trực tuyến dành cho những người yêu thích nghệ thuật dân gian, trong đó nhóm “Yêu hát xẩm” thu hút hàng ngàn thành viên tham gia.