Nhật Bản: Từ tăng trưởng thần kỳ đến nền kinh tế “đứng yên”

Đà tăng trưởng kinh tế của Nhật Bản chững lại (Ảnh minh họa: Kyodo).

Trong nửa sau thế kỷ XX, Nhật Bản từng được coi là hình mẫu phát triển kinh tế. Từ một quốc gia bại trận sau Thế chiến II, Nhật Bản vươn lên trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới vào cuối thập niên 1980, chỉ đứng sau Mỹ. Các tập đoàn Nhật thống trị nhiều lĩnh vực then chốt như ô tô, điện tử, máy móc chính xác và công nghiệp nặng.

Thuật ngữ “Nhật Bản số 1” từng phản ánh niềm tin rằng Nhật Bản có thể vượt Mỹ về kinh tế.

Tuy nhiên, kể từ khi bong bóng tài sản sụp đổ vào đầu thập niên 1990, nền kinh tế Nhật Bản bước vào giai đoạn mà nhiều nhà kinh tế gọi là “3 thập niên mất mát”. Tăng trưởng thấp, giảm phát dai dẳng, dân số già và cải cách nửa vời đã khiến Nhật Bản dần mất động lực vươn lên.

Nhật Bản liên tục bị các nước, đầu tiên là Trung Quốc vào năm 2010, tiếp đến là Đức vào năm 2023 và sắp tới là Ấn Độ, trong bảng xếp hạng các nền kinh tế lớn nhất thế giới.

Đây không phải là các cú sốc đơn lẻ, mà là kết quả tất yếu của một quá trình suy yếu dài hạn. Điều này phản ánh những vấn đề mang tính cấu trúc sâu sắc, chứ không chỉ là sự dao động ngắn hạn của chu kỳ kinh tế.

Tăng trưởng trì trệ kéo dài sau cú sốc bong bóng tài sản

Nguyên nhân chủ yếu khiến Nhật Bản tụt hạng trong bảng xếp hạng quy mô kinh tế là tốc độ tăng trưởng thấp kéo dài trong suốt hơn 30 năm. Sau khi bong bóng bất động sản và chứng khoán vỡ vào đầu thập niên 1990, nền kinh tế Nhật không bao giờ quay lại được quỹ đạo tăng trưởng cao như trước đó.

Trong khi Mỹ và châu Âu có các chu kỳ suy thoái – phục hồi rõ ràng, Nhật Bản lại rơi vào tình trạng tăng trưởng yếu kéo dài, xen kẽ các giai đoạn giảm phát. GDP thực tế của Nhật Bản vẫn tăng theo thời gian, nhưng rất chậm, khiến khoảng cách với các nền kinh tế tăng trưởng nhanh ngày càng bị thu hẹp hoặc đảo ngược.

Ngược lại, dù cũng đối mặt với già hóa dân số và các cú sốc toàn cầu, Đức, quốc gia đã vượt Nhật để trở thành nền kinh tế lớn thứ ba, vẫn duy trì được tăng trưởng ổn định hơn trong dài hạn, đặc biệt nhờ nền công nghiệp xuất khẩu có giá trị gia tăng cao và khả năng thích ứng tốt trong Liên minh châu Âu.

Vấn đề cốt lõi là kinh tế Nhật Bản không sụp đổ, nhưng cũng không tiến lên đủ nhanh. Trong bảng xếp hạng GDP toàn cầu, việc “đứng yên” đồng nghĩa với việc tụt hạng khi các nước khác tăng trưởng nhanh hơn.

Bẫy giảm phát và chính sách tiền tệ siêu nới lỏng kéo dài

Một đặc điểm hiếm có của kinh tế Nhật Bản là giảm phát kéo dài – hiện tượng giá cả tăng rất thấp hoặc thậm chí giảm trong nhiều năm. Để chống giảm phát, Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ) đã triển khai chính sách tiền tệ siêu nới lỏng trong thời gian dài chưa từng có: lãi suất gần bằng 0 hoặc âm, mua tài sản quy mô lớn và kiểm soát đường cong lợi suất.

Chính sách này giúp tránh suy thoái sâu, nhưng lại tạo ra hệ quả nghiêm trọng về dài hạn. Đồng yên bị suy yếu mạnh so với USD và euro, đặc biệt trong giai đoạn 2022-2024 khi Mỹ và châu Âu tăng lãi suất để chống lạm phát, Nhật Bản vẫn duy trì chính sách nới lỏng.

Vì GDP danh nghĩa được tính bằng USD trong các bảng xếp hạng toàn cầu, đồng yên mất giá đã trực tiếp “làm nhỏ” quy mô kinh tế Nhật Bản khi quy đổi. Đây là một trong những lý do trực tiếp khiến Nhật Bản bị Đức vượt qua về GDP danh nghĩa.

Nói cách khác, Nhật Bản không chỉ tăng trưởng chậm, mà còn thua thiệt trong cuộc chơi tiền tệ toàn cầu, nơi sức mạnh đồng tiền ảnh hưởng trực tiếp đến thứ hạng kinh tế.

Dân số già và lực lượng lao động thu hẹp

Nhật Bản là một trong những nước có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất thế giới (Ảnh: Xinhua).

Nếu phải chỉ ra một thách thức mang tính “định mệnh” đối với kinh tế Nhật Bản, thì đó chính là dân số già và suy giảm nhanh chóng. Nhật Bản là một trong những quốc gia già nhất thế giới, với tỷ lệ người trên 65 tuổi chiếm gần 30% dân số, trong khi tỷ lệ sinh liên tục ở mức rất thấp.

Hệ quả của xu hướng này là lực lượng lao động giảm cả về số lượng lẫn tỷ lệ trong dân số. Một nền kinh tế với lực lượng lao động suy giảm gần như chắc chắn sẽ gặp khó trong việc duy trì tốc độ tăng trưởng cao, trừ khi năng suất lao động tăng đột phá – điều mà Nhật Bản chưa làm được ở quy mô đủ lớn.