Nhìn lại những cuộc khủng hoảng năng lượng từng làm chao đảo thế giới

Không nằm ngoài dự đoán, chiến dịch quân sự Mỹ – Israel phát động ở Iran từ ngày 28-2 đã gây ra hậu quả nghiêm trọng đối với nguồn cung năng lượng toàn cầu.

Việc eo biển Hormuz bị Iran phong tỏa, cùng với dự báo nguồn cung dầu thế giới giảm khoảng 8 triệu thùng/ngày trong tháng 3, đã đẩy giá dầu lên mức cao kỷ lục, có lúc vượt 119 USD/thùng trong phiên giao dịch ngày 19-3.

Tuy nhiên đây không phải là lần đầu tiên một biến động chính trị làm chao đảo thị trường năng lượng toàn cầu. Theo Hãng tin Reuters, trong nhiều thập niên qua, không ít lần các nguồn cung dầu đối mặt với những cú sốc, kéo theo giá năng lượng leo thang và gây ra những tác động rộng khắp kinh tế thế giới.

Khủng hoảng dầu mỏ 1973

Một trong những cuộc khủng hoảng năng lượng mang tính bước ngoặt đầu tiên của thời hiện đại bắt nguồn từ Chiến tranh Yom Kippur năm 1973, khi Ai Cập và Syria mở cuộc tấn công phối hợp nhằm vào Israel vào ngày 6-10 năm đó.

Nhằm đáp trả việc phương Tây ủng hộ Israel, các nước Ả Rập đã quyết định cắt giảm ngay tại thời điểm đó 5% sản lượng dầu mỏ, sau đó tiếp tục giảm thêm 5% mỗi tháng.

Mục tiêu của hành động này nhằm gây áp lực buộc các nước phương Tây phải ép Israel rút khỏi các vùng lãnh thổ Ả Rập chiếm được sau cuộc chiến năm 1967.

Theo các tài liệu đã được giải mật của Hội đồng An ninh quốc gia Mỹ, chính quyền Tổng thống Richard Nixon khi đó ước tính lệnh cấm vận sẽ khiến Mỹ thiếu hụt khoảng 2 – 3 triệu thùng dầu mỗi ngày, trong khi tổng mức thiếu hụt tại các quốc gia bị cấm vận lên tới khoảng 4,5 triệu thùng/ngày.

Lệnh cấm vận chính thức công bố vào ngày 17-10-1973 và duy trì biện pháp này với Mỹ cho đến tháng 3-1974.

Hệ quả là giá dầu thô gần như tăng gấp bốn lần, từ khoảng 2,90 USD/thùng trước lệnh cấm vận lên 11,65 USD/thùng vào tháng 1-1974. Lạm phát tại Mỹ đã tăng từ 3,4% (1972) lên 12,3% (1974).

Đây cũng là cú sốc dẫn tới sự ra đời của IEA vào năm 1974, nhằm giúp các nước tiêu thụ dầu phối hợp ứng phó khi nguồn cung bị gián đoạn.

Cách mạng Hồi giáo Iran 1978 – 1979

Chưa đầy một thập niên sau cú sốc dầu mỏ đầu tiên, thế giới lại chứng kiến một cuộc khủng hoảng lớn khác bắt nguồn từ biến động chính trị tại Iran.

Cuộc cách mạng Hồi giáo 1978 – 1979 đánh dấu làn sóng bất ổn trong nước, dẫn tới sự sụp đổ của chính quyền Shah Mohammad Reza Pahlavi và mở đường cho Đại giáo chủ Khomeini lên nắm quyền. Trong quá trình chuyển giao đầy biến động đó, sản lượng dầu của Iran lao dốc mạnh.

Đến tháng 1-1979, sản lượng dầu nước này đã giảm tới 4,8 triệu thùng/ngày, tương đương khoảng 7% nguồn cung toàn cầu khi đó.

Sự sụt giảm mạnh từ một trong những quốc gia sản xuất dầu chủ chốt đã làm dấy lên lo ngại về một làn sóng đứt gãy nguồn cung mới. Giá dầu bắt đầu tăng nhanh từ giữa năm 1979 và cao hơn gấp đôi trong giai đoạn từ tháng 4-1979 đến tháng 4-1980.

Ngoài sự thiếu hụt thực tế, thị trường còn bị đẩy nóng bởi tâm lý tích trữ đầu cơ và nỗi lo gián đoạn sẽ còn lan rộng.

Cú sốc năng lượng thời kỳ này đã đẩy nền kinh tế Mỹ vào giai đoạn hỗn loạn bậc nhất, với tỉ lệ lạm phát chạm đỉnh kỷ lục 14,8% vào tháng 3-1980. Giá nhiên liệu leo thang không chỉ bào mòn sức mua của người dân, mà còn buộc Cục Dự trữ liên bang Mỹ (Fed) phải thực hiện “liệu pháp sốc” khi đẩy lãi suất lên mức chưa từng có là 20%.

Chiến tranh vùng Vịnh 1990 – 1991

Đến đầu thập niên 1990, thị trường năng lượng toàn cầu tiếp tục chịu cú sốc lớn khi Iraq đưa quân tấn công Kuwait, kéo theo lệnh cấm vận của Liên hợp quốc đối với dầu mỏ Iraq và Kuwait.

Diễn biến này khiến khoảng 4,3 triệu thùng dầu/ngày bị rút khỏi thị trường thế giới. Trước xung đột, Iraq sản xuất khoảng 3,1 triệu thùng/ngày và xuất khẩu 2,7 triệu thùng/ngày, trong khi Kuwait sản xuất khoảng 1,8 triệu thùng/ngày và xuất khẩu 1,7 triệu thùng/ngày.

Cộng lại, hai nước chiếm gần 1/3 sản lượng và xuất khẩu dầu của toàn khu vực vùng Vịnh.

Tác động lên giá dầu diễn ra rất nhanh. Giá dầu Brent từ khoảng 17 USD/thùng hồi tháng 7-1990 đã tăng lên quanh mức 36 USD/thùng vào tháng 10 cùng năm, trước khi hạ nhiệt khi xung đột kết thúc vào tháng 2-1991.

Nga phát động chiến dịch quân sự ở Ukraine năm 2022

Một trong những cuộc khủng hoảng năng lượng lớn và phức tạp nhất thời kỳ gần đây bùng phát sau khi Nga mở chiến dịch quân sự đặc biệt ở Ukraine vào tháng 2-2022.

Cuộc xung đột đã nhanh chóng biến thành một cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu, khi các nước châu Âu gấp rút tìm cách cắt giảm phụ thuộc vào dầu và khí đốt Nga.

Thị trường lập tức phản ứng mạnh, với giá năng lượng tăng hơn 50% chỉ trong vài tuần và giá dầu thô vọt lên những mức cao nhất kể từ năm 2008, do các nền kinh tế lớn ráo riết săn tìm nguồn cung thay thế.

Tình hình đặc biệt nghiêm trọng tại châu Âu, nơi khí đốt Nga từng đóng vai trò then chốt trong hoạt động sưởi ấm, sản xuất điện và vận hành công nghiệp. Cuộc khủng hoảng không chỉ đẩy chi phí năng lượng của doanh nghiệp và hộ gia đình tăng mạnh, mà còn khiến nhiều chính phủ phải tung ra các gói hỗ trợ quy mô lớn để giảm bớt áp lực sinh hoạt.

Một cuộc khủng hoảng mới đang hình thành

Nhìn lại các cuộc khủng hoảng lớn trong nhiều thập niên qua, có thể thấy thị trường năng lượng toàn cầu luôn đặc biệt dễ tổn thương trước chiến tranh, xung đột, thiên tai và những điểm nghẽn địa chính trị tại các tuyến vận tải chiến lược.

Trong bối cảnh eo biển Hormuz hiện tiếp tục là tâm điểm bất ổn khi chiến sự tại Trung Đông đã kéo dài gần 3 tuần, thế giới một lần nữa đứng trước lời nhắc nhở rằng năng lượng không chỉ là vấn đề kinh tế, mà còn là một trong những mắt xích nhạy cảm nhất của an ninh toàn cầu.