Những môn thể thao có nguy cơ đột quỵ cao khi tập gắng sức

Đột quỵ não là tình trạng não bị tổn thương do mạch máu não bị tắc hoặc vỡ, dẫn tới thiếu oxy cấp tính trong tế bào thần kinh và để lại di chứng nặng nề nếu không được cấp cứu kịp thời.

Mặc dù vận động thường xuyên giúp giảm nguy cơ đột quỵ theo thời gian, một số loại hoạt động thể chất cường độ cao hoặc mang yếu tố va chạm có thể là yếu tố gây đột quỵ ở những người có bệnh nền tiềm ẩn hoặc yếu tố nguy cơ mạch máu.

Dưới đây là những môn thể thao có tỉ lệ đột quỵ cao theo thống kê của PubMed, tổ chức thuộc Thư viện y khoa quốc gia Mỹ (NIH).

Chạy bộ

Chạy marathon và cự ly dài là môn thể thao được nhắc đến nhiều nhất trong các báo cáo về đột quỵ liên quan đến hoạt động thể lực. 

Tài liệu y khoa cho thấy mặc dù đột quỵ khi chạy bộ là rất hiếm, các trường hợp đột quỵ não từng được ghi nhận sau khi vận động kéo dài như marathon và bán marathon, thường liên quan đến rối loạn huyết động, mất nước, rối loạn điện giải và tăng độ nhớt máu trong giai đoạn gắng sức kéo dài. 

Đây là điều kiện có thể làm tăng nguy cơ hình thành huyết khối trong mạch não, đặc biệt ở người có bệnh tim mạch tiềm ẩn hoặc tiền sử xơ vữa. 

Một bài báo tổng hợp các ca đột quỵ liên quan đến thể thao cho thấy phần lớn nạn nhân không có yếu tố nguy cơ lớn trước đó, trong đó nguyên nhân hàng đầu là do bóc tách động mạch cảnh hoặc động mạch đốt sống (cervical artery dissection) trong khi vận động, dẫn đến thiếu máu não cấp tính. 

Mặc dù các ca này rất ít về mặt số lượng so với tổng số người chạy, nguy cơ tương đối của chạy đường dài nên được cân nhắc nghiêm túc, nhất là với người thiếu chuẩn bị thể lực và sàng lọc y tế.

Các môn bóng

Trong các môn thể thao đồng đội có va chạm, va chạm mạnh hoặc các động tác đầu – cổ bất ngờ cũng là yếu tố gây ra đột quỵ thông qua cơ chế bóc tách động mạch cảnh hoặc động mạch đốt sống. 

Các môn như bóng đá, bóng bầu dục, đấu vật liên quan tới nhiều pha tiếp xúc và chuyển động cột sống cổ đột ngột, đã được mô tả trong các ca lâm sàng là có thể gây tổn thương nội mạc mạch và từ đó dẫn tới tắc mạch máu não. 

Trong nghiên cứu tổng quan này, American football (bóng bầu dục Mỹ) chiếm tỷ lệ cao nhất trong các môn liên quan tới đột quỵ do chấn thương.

Điều này cho thấy nguồn gốc đột quỵ trong thể thao không chỉ là kết quả của gắng sức tim mạch đơn thuần, mà còn có thể khởi phát từ một chấn thương cơ học vi mô đối với các mạch máu não.

Đạp xe

Đạp xe cường độ cao và đua xe đạp là môn khác đã được nhắc đến trong bối cảnh đột quỵ liên quan hoạt động thể chất. 

Động tác uốn cong và xoay cổ liên tục trong quá trình đạp xe trên địa hình không bằng phẳng có thể gây sang chấn vi mô lên nội mạc mạch, từ đó làm tăng nguy cơ đột quỵ do thiếu máu não (ischemic stroke), đặc biệt ở người trung niên.

Nghiên cứu phân tích gần 200 ca bóc tách động mạch liên quan thể thao cho thấy nhiều môn thể thao, bao gồm cả đạp xe, có thể dẫn tới tình trạng này do vận động cổ và mạch tăng áp lực cơ học. 

Nhóm các môn cầm vợt

Trong các môn cầm vợt như tennis hoặc pickleball, các vận động viên đôi khi phải thực hiện các động tác xoay lưng – vai và cổ với tốc độ cao lặp đi lặp lại, gia tăng áp lực cơ học lên mạch máu vùng cổ. 

Mặc dù không có số liệu thống kê chính thức về tần suất đột quỵ trong tennis hay pickleball, dữ liệu của PubMed cho thấy chuỗi các động tác lặp đi lặp lại kéo dài có thể là kích hoạt cho bóc tách động mạch cảnh dẫn tới đột quỵ não. 

Đây là một cơ chế được nhắc tới trong nhiều báo cáo y khoa khi mô tả nguyên nhân đột quỵ ở người chơi các môn thể thao đòi hỏi chuyển động cổ lặp lại hoặc lực căng lớn lên mạch máu.

Tập tạ

Cuối cùng, cử tạ và thể hình nâng tạ cao (weightlifting/bodybuilding), đặc biệt khi thực hiện các động tác nín thở và gắng sức đột ngột, có thể gây tăng huyết áp kịch phát trong một thời gian ngắn. 

Mặc dù yếu tố này thường liên quan tới đột tử tim hơn là đột quỵ não, áp lực huyết áp cực đỉnh trong lúc nâng tạ nặng có thể góp phần làm vỡ các mảng xơ vữa mạch máu não ở người có bệnh nền, từ đó kích hoạt đột quỵ xuất huyết hoặc thiếu máu não cấp. 

Vì sao tuổi già vẫn nên tập tạ?

Ở nhiều nước phương Tây, tập tạ khi về già khá phổ biến và được khuyến khích như một phương pháp chống lão hóa hiệu quả, giúp duy trì cơ bắp, xương chắc khỏe, tăng sức mạnh và cải thiện chất lượng cuộc sống.