Thách thức với quân đội Nga khi bị Elon Musk ngắt Starlink

Hãng thông tấn AFP hồi giữa tháng công bố phân tích cục diện chiến sự Ukraine dựa trên dữ liệu của Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) có trụ sở tại Mỹ, cho biết Kiev đã giành lại 91 km2 lãnh thổ trong đợt phản công ngày 11-15/2, trong đó có 86 km2 tại khu vực cách thành phố Zaporizhzhia khoảng 80 km về phía đông.

Theo AFP, đây là diện tích lớn nhất mà Ukraine giành lại được trong khoảng thời gian ngắn như vậy kể từ sau chiến dịch phản công hồi tháng 6/2023. ISW cho biết nguyên nhân giúp Kiev đạt được bước tiến có thể là do lực lượng Nga bị chặn truy cập dịch vụ Internet vệ tinh Starlink.

“Các blogger quân sự Nga cho rằng việc mất kết nối Starlink đang gây ra một số vấn đề về liên lạc và chỉ huy trên chiến trường”, ISW cho hay.

Công ty SpaceX của Elon Musk bắt đầu yêu cầu xác thực thiết bị đầu cuối Starlink từ ngày 4/2. Chỉ những thiết bị đã được phê duyệt và nằm trong “danh sách trắng” của Bộ Quốc phòng Ukraine mới có thể tiếp tục hoạt động.

Các binh sĩ Nga gần như ngay lập tức phàn nàn rằng “Kosmos” và “Sinka”, tên mã mà họ đặt cho dịch vụ Starlink và mạng xã hội Telegram, đã ngừng hoạt động, Business Insider dẫn nội dung các đoạn trao đổi qua sóng vô tuyến mà lực lượng Ukraine chặn thu từ đối phương cho biết.

“Tệ thật, họ ngắt hết tất cả bộ thu phát Starlink rồi”, một quân nhân Nga nói.

“Kết nối đã hoàn toàn mất, không còn truyền được hình ảnh nữa”, một người khác cho hay.

Lính trinh sát đường không Ukraine, thuộc Lữ đoàn Bureviy và có hô hiệu Mustang, cho biết họ nhận thấy rằng tần suất mà lực lượng Nga khai hỏa đạn pháo, cối đã sụt giảm mạnh ngay trong ngày đầu tiên mà SpaceX bắt đầu yêu cầu xác thực Starlink. Số lượng các cuộc tấn công bằng thiết bị bay không người lái (drone) cũng ít đi đáng kể.

“Các đơn vị của họ cũng khó phối hợp với nhau hơn kể từ thời điểm đó”, Mustang nói.

Mạng lưới Internet vệ tinh Starlink hiện là công cụ rất quan trọng trên chiến trường Ukraine, giúp hỗ trợ triển khai hoạt động tác chiến bằng drone cũng như thay thế vai trò của bộ đàm.

Kể từ khi Nga phát động chiến dịch vào đầu năm 2022, các nước phương Tây đã chuyển giao cho Ukraine hàng nghìn thiết bị đầu cuối Starlink, trong bối cảnh phần lớn hạ tầng liên lạc truyền thống ở nước này đã bị đối phương phá hủy.

Những thiết bị cầm tay trên giúp lực lượng Ukraine duy trì được liên lạc mà không cần phải đi rải hàng km dây cáp, thứ dễ bị hư hại bởi các cuộc tập kích bằng pháo hoặc drone.

Starlink còn giúp hình ảnh do drone ghi lại có thể được truyền tải theo thời gian thực về sở chỉ huy, chỉ thị mục tiêu cho pháo binh để tập kích một cách chính xác, cũng như chia sẻ ngay lập tức thông tin về hoạt động tác chiến qua những ứng dụng nhắn tin mã hóa như Telegram và Signal.

Vào giai đoạn đầu xung đột, hệ thống Starlink đã mang lại cho lực lượng Ukraine ưu thế về liên lạc trên chiến trường. Khi bị vây hãm ở thành phố Mariupol hồi năm 2022, các quân nhân Ukraine dùng bộ thu phát gắn trên balô để gửi tín hiệu báo cho bên ngoài rằng mình vẫn còn sống.

Trong trận chiến khốc liệt tại thành trì Bakhmut vào năm 2023, nơi mà hai bên đã phải giành giật từng ngôi nhà một, lực lượng của Kiev cũng sử dụng những thiết bị này để phối hợp hành động.

Internet vệ tinh đã trở thành “một trong, nếu không muốn nói là thành phần quan trọng nhất” trong phương thức chiến đấu của Kiev, theo nhà phân tích quân sự Franz-Stefan Gady.

“Starlink đóng vai trò xương sống của hệ thống liên lạc, giúp rút ngắn chuỗi tiêu diệt bằng cách tạo ra chiến trường bán trong suốt”, Gady cho hay.

“Chuỗi tiêu diệt” là khái niệm mô tả cấu trúc của một cuộc tấn công, gồm tìm kiếm và định vị mục tiêu, theo dõi, lựa chọn vũ khí phù hợp, tập kích và đánh giá kết quả. “Chiến trường trong suốt” là thuật ngữ chỉ tình trạng binh sĩ bị phương tiện trinh sát theo dõi chặt chẽ trên tiền tuyến, không thể giữ bí mật khi hành động.

Những lợi thế mà Starlink mang lại trên chiến trường đã thu hút sự chú ý của Nga. Vào năm thứ ba của cuộc xung đột, các bộ thu phát Starlink bắt đầu xuất hiện ngày một nhiều tại những khu vực do Moskva kiểm soát.

Một trong những trường hợp đầu tiên được ghi nhận là ở rừng Serebryansky tại tỉnh Lugansk vào tháng 1/2024. Trong những tháng tiếp theo, drone trinh sát Ukraine đã phát hiện nhiều thiết bị Starlink trong tay lực lượng Nga hơn.

Chính phủ Ukraine sau đó liên hệ với công ty của Elon Musk để nhờ chặn Nga truy cập vào dịch vụ Starlink. Bộ trưởng chuyển đổi số Mykhailo Fedorov, người hiện là Bộ trưởng Quốc phòng, khi đó cho rằng Nga đang mua những thiết bị trên thông qua các quốc gia thứ ba.

“Ukraine sẽ tiếp tục dùng Starlink, còn Nga sẽ bị hạn chế sử dụng nhiều nhất có thể”, ông Fedorov tuyên bố hồi mùa xuân năm 2024.

Dù vậy, quân đội Nga tiếp tục sử dụng công nghệ trên ngày một nhiều trong năm 2025, với điểm nhấn là việc triển khai UAV BM-35 mang bộ thu phát Starlink để săn lùng những vũ khí đắt tiền như tổ hợp Patriot và pháo HIMARS.

Hồi cuối tháng 1, một số UAV Nga, được cho là có dòng BM-35, bay vào thủ đô Kiev của Ukraine và quần thảo nhiều giờ trên bầu trời thành phố mà không bị bắn hạ. Kết nối Starlink giúp lực lượng Nga có thể điều khiển UAV từ rất xa, chúng cũng khó bị gây nhiễu hay chặn tín hiệu liên lạc.

Bộ thu phát Starlink còn được trang bị cho bộ binh Nga nhờ thiết kế gọn nhẹ, có thể cất trong balô.

Mustang chia sẻ ảnh lực lượng Nga đặt thiết bị đầu cuối giữa các hàng cây hoặc gần lối vào vị trí đóng quân, thêm rằng quân đội Ukraine thường nhắm mục tiêu vào những địa điểm đó.

“Nhưng ngay cả khi chúng tôi đã phá hủy thiết bị đó vào buổi sáng hoặc buổi tối, một bộ thu phát mới sẽ được lắp đặt ở đấy vào sáng hôm sau”, quân nhân này cho hay.

Tại thành phố Kreminna do Nga kiểm soát ở tỉnh Lugansk, cửa hàng bán thiết bị đầu cuối Starlink cho binh sĩ đã xuất hiện từ năm 2024. Giới chức Ukraine cho biết những thiết bị này không được đăng ký ở Nga.

Phải đến đầu tháng 2 năm nay, những bộ thu phát Starlink tại khu vực do Nga kiểm soát mới bị ngắt kết nối sau các động thái của SpaceX.

“Cơ bản là không ai còn có Internet nữa”, một quân nhân Nga nói trong đoạn trao đổi bị Ukraine chặn thu. “Mọi thứ đều ngừng hoạt động”.

Một binh sĩ Nga cho biết tất cả những gì họ còn trong tay là “bộ đàm, dây cáp và chim bồ câu”.

Tình trạng này đã giúp Ukraine làm chậm bước tiến của quân đội Nga và giành được bước tiến cục bộ trên tiền tuyến, song chưa đủ để mang lại thay đổi lớn trên chiến trường. Tính đến giữa tháng 2, tần suất pháo kích của lực lượng Nga đã tăng trở lại, dù chủ yếu nhắm vào những vị trí đã được xác định tọa độ từ lâu trên tiền tuyến, điều cho thấy Moskva vẫn chưa khôi phục hoàn toàn năng lực liên lạc, kết nối đã mất.

Lữ đoàn Bureviy của Ukraine cho rằng binh sĩ Nga đang nỗ lực tìm phương án thay thế cho Starlink. Mustang cho biết đối phương hiện phải phụ thuộc nhiều hơn vào liên lạc qua bộ đàm, dù biện pháp này dễ bị chặn thu.

Lực lượng Nga nhiều khả năng sẽ tìm cách chuyển sang sử dụng các bộ thu phát vệ tinh nội địa, song chúng có tốc độ và chất lượng đường truyền kém hơn nhiều so với Starlink, theo Mustang. Những thiết bị này cũng được cho là có kích thước lớn và khó che giấu trên chiến trường.

Phạm Giang (Theo Business Insider)