Thảm kịch HIV ở ‘thiên đường’ du lịch Fiji

Tại các khu ổ chuột tự phát ở Fiji, quy trình giao nhận ma túy đá diễn ra đều đặn như một thói quen. Theo người dân địa phương, mỗi tuần một lần, chiếc xe tải Dodge màu đen với cửa kính dán kín sẽ dừng lại trước một túp lều ven khu dân cư, nơi vốn là một mê cung dày đặc những lán trại tạm bợ nối với nhau bằng những con đường bùn lầy sau cơn mưa hè. Một người đàn ông bước xuống, trao đổi ma túy lấy tiền mặt rồi nhanh chóng rời đi. Những tinh thể màu trắng sau đó được các tay buôn chia nhỏ vào túi zip chỉ bằng ngón tay út, bán với giá khoảng 22 USD mỗi túi.

Khu ổ chuột này vốn không có hệ thống nước sạch hay điện lưới, đến thực phẩm cũng khan hiếm nhưng theo các nhân viên cộng đồng và một thiếu niên 17 tuổi từng sử dụng ma túy, tại đây, chất cấm lại hiện hữu ở khắp nơi. Cậu bé cho biết khi hầu hết bạn bè đồng trang lứa đều dùng ma túy đá, việc cậu sa chân vào con đường nghiện ngập chỉ còn là vấn đề thời gian.

Từ nhiều năm trước, các cơ quan thực thi pháp luật và Liên Hợp Quốc đã cảnh báo Fiji về việc các băng nhóm tội phạm quốc tế đang lợi dụng vị trí địa lý của đảo quốc Nam Thái Bình Dương này làm điểm trung chuyển ma túy từ Đông Nam Á và Mỹ Latin đến New Zealand, Australia và Bắc Mỹ. Giờ đây, các loại chất cấm này, chủ yếu là ma túy đá, đã ngấm sâu vào nội địa Fiji, tàn phá các gia đình và gây ra những tổn thương nghiêm trọng cho xã hội. Các nhân viên cộng đồng cho biết họ từng ghi nhận những trường hợp sử dụng ma túy khi mới 10 tuổi.

Vấn đề càng trở nên trầm trọng hơn do phương thức sử dụng ma túy tại đây. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), thay vì hút, hít hay uống, người dùng tại Fiji chủ yếu chọn cách tiêm chích. Việc thiếu kiến thức về ma túy cộng với văn hóa sinh hoạt cộng đồng bám rễ sâu khiến việc dùng chung kim tiêm trở thành phổ biến. Điều này, kết hợp với việc phớt lờ các biện pháp quan hệ tình dục an toàn, đã châm ngòi cho một cuộc khủng hoảng y tế công cộng mang tên HIV.

Fiji, điểm đến du lịch nổi tiếng với những khu nghỉ dưỡng sang trọng và làn nước trong xanh, hiện là một trong những quốc gia có tỷ lệ nhiễm HIV tăng nhanh nhất thế giới, gây áp lực nặng nề lên hệ thống y tế công cộng vốn phụ thuộc vào viện trợ. Năm 2024, quốc gia có dân số chưa đầy 1 triệu người này ghi nhận hơn 1.583 ca nhiễm HIV mới, mức cao nhất trong lịch sử và tăng 500% so với năm 2018.

Theo đánh giá sơ bộ của Chương trình Phối hợp của Liên Hợp Quốc về HIV/AIDS (UNAIDS) và Bộ Y tế Fiji, con số này dự kiến tăng gấp đôi lên hơn 3.000 ca trong năm nay. Các quan chức y tế tin rằng con số thực tế có thể cao gấp đôi do nhiều người ở các đảo xa vẫn chưa được xét nghiệm.

Ông Jason Mitchell, người đứng đầu lực lượng đặc nhiệm về HIV của chính phủ Fiji, nhận định: “Các điều kiện hiện tại là tiền đề cho một đại dịch bùng nổ. Chúng ta còn một chặng đường rất dài trước khi thấy hồi kết của tình trạng này”. Thống kê cho thấy đa số ca nhiễm mới tập trung ở độ tuổi từ 15 đến 34; số lượng trẻ sơ sinh bị lây nhiễm từ mẹ cũng đang tăng lên, với một nửa số ca nhiễm mới có liên quan đến sử dụng ma túy.

Các chuyên gia y tế công cộng và tội phạm xuyên quốc gia nhận định Fiji là minh chứng rõ nhất cho một hiện tượng đang lan rộng khắp khu vực Thái Bình Dương. Sự gia tăng các ca nhiễm HIV đang bám theo tuyến đường vận chuyển ma túy xuyên qua những hòn đảo nhỏ bé, cô lập và có năng lực xét nghiệm virus hạn chế gồm cả Tonga, Samoa và quần đảo Solomon.

Cuộc khủng hoảng này còn bộc lộ lỗ hổng trong hệ thống thực thi pháp luật khi tháng 12/2025, các đoạn tin nhắn bị rò rỉ cho thấy cảnh sát bắt tay với tội phạm để vận chuyển hàng cấm. Bộ Cảnh sát Fiji xác nhận đang điều tra 7 sĩ quan cấp cao liên quan đến vụ việc này. Trước đó, từ tháng 1/2023 đến tháng 10/2024, 27 người bị buộc tội liên quan đến các tội danh về ma túy.

Nguyên nhân dẫn đến sự bùng nổ thị trường nội địa được cho là do đại dịch Covid-19. Khi các đường bay du lịch bị đóng băng, những kẻ buôn lậu bắt đầu trả công cho lực lượng vận chuyển bằng chính ma túy (được gọi là “tiền trắng”). Những người này sau đó bán lẻ ma túy ra thị trường địa phương để đổi lấy tiền mặt, khiến nguồn cung bùng nổ và giá thành giảm mạnh, nhanh chóng lan sang cộng đồng người nghèo thành thị và các nhóm yếu thế.

Ngoài ra, sự nguy hiểm còn đến từ hủ tục tiêm máu người đã “phê” thuốc để tìm cảm giác dư chấn hoặc dùng máu thay nước sạch để hòa tan ma túy đá. Ông Ben Morrison, đồng sáng lập Inspire Pacific, tổ chức vận hành một trại tập trung dành cho những thiếu niên đang phải vật lộn với ma túy và bạo lực, cho biết khoảng 30% trẻ trong nhóm này có kết quả dương tính với HIV, phần lớn là do dùng chung kim tiêm.

Trong khi đó, việc tiếp cận thuốc kháng virus (ARV) tại Fiji vẫn gặp nhiều khó khăn do tình trạng thiếu hụt cục bộ thuốc và các thiết bị xét nghiệm. Hiện tại, chính phủ Fiji nỗ lực triển khai chương trình cung cấp kim tiêm vô trùng để giảm thiểu lây nhiễm, một biện pháp được WHO đánh giá là ưu tiên hàng đầu. Tuy nhiên, chừng nào tình trạng tham nhũng và văn hóa tiếp tay cho tội phạm ma túy còn tồn tại, Fiji vẫn sẽ là “điểm nóng” trung chuyển và tiêu thụ ma túy đầy nhức nhối.

Bình Minh (Theo The Washington Post)