Thế khó với Sri Lanka khi hải chiến Mỹ – Iran diễn ra trước cửa

Tín hiệu cầu cứu từ chiến hạm IRIS Dena của Iran bắt đầu phát đi lúc 5h08 sáng 4/3, từ vị trí cách thành phố cảng Galle của Sri Lanka khoảng 35 km, trong vùng tiếp giáp lãnh hải của nước này. Tàu Dena khi đó đã trúng một ngư lôi hạng nặng Mark-48 của Mỹ, loại được thiết kế để bẻ gãy sống tàu từ bên dưới, khiến chiến hạm không có bất cứ cơ hội sống sót nào.

Đây là trận hải chiến đầu tiên bằng tàu ngầm của hải quân Mỹ kể từ sau Thế chiến II. Đây cũng là lần đầu tiên ngư lôi Mark-48 được sử dụng để tiêu diệt mục tiêu thực tế kể từ khi được biên chế.

Hải quân và không quân Sri Lanka lập tức triển khai chiến dịch cứu nạn, sau đó Ấn Độ cũng gửi lực lượng hỗ trợ. Họ phát hiện nhiều thi thể và bè cứu sinh cùng 32 thủy thủ sống sót giữa những vệt dầu loang trên biển, nhưng không thấy dấu vết của con tàu.

Chỉ vài giờ sau vụ tấn công, bệnh viện lớn nhất ở thành phố cảng Galle bắt đầu quá tải. Những chiếc xe cứu thương vội vã qua lại trên con đường từ cảng đến bệnh viện để đưa người đi cấp cứu.

Các thủy thủ nhập viện trong tình trạng gãy xương và chấn thương đầu, ngực. Một số khác bị gãy cột sống, có thể do vụ nổ hất họ văng lên không trung trước khi rơi mạnh xuống, theo bác sĩ.

Trong khi đó, 84 thi thể nạn nhân được đưa tới bệnh viện bằng xe tải. Đến cuối ngày, nhà xác đã không còn chỗ. Nhân viên bệnh viện phải đặt các túi đựng thi thể vào hỗn hợp mùn cưa và đá khô trong lúc chờ hai xe tải lạnh được điều tới.

Đến ngày 10/3, Sri Lanka chấm dứt chiến dịch tìm kiếm khi vẫn còn khoảng 20 thủy thủ mất tích trên tàu chiến Iran bị chìm.

Mỹ chưa cho biết liệu tàu ngầm của họ có báo trước cho thủy thủ Iran trước khi phóng ngư lôi tấn công hay không, nhưng Tehran và Colombo nói rằng không có cảnh báo. Chính phủ Iran cho biết tàu Dena không mang vũ khí và không có khả năng phòng vệ, nhưng Bộ Tư lệnh Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương của Mỹ bác bỏ tuyên bố này.

Thế khó với Sri Lanka khi hải chiến Mỹ – Iran diễn ra trước cửa

Dena không phải con tàu duy nhất ở khu vực đó. Bushehr, tàu hải quân nhỏ hơn của Iran, lúc đó cũng đang chờ Sri Lanka cho phép cập cảng. Ngày 27/2, Sri Lanka đã đưa một thủy thủ Iran bị thương từ tàu này lên bờ điều trị, vì xác định họ có nghĩa vụ hỗ trợ nhân đạo theo luật hàng hải quốc tế.

Tuy vậy, tàu Bushehr với hơn 200 thủy thủ vẫn ở ngoài vùng biển quốc tế phía tây Sri Lanka, gần Colombo. Bộ Ngoại giao Sri Lanka đã tiến hành nhiều cuộc thảo luận với phía Iran khi Bushehr báo cáo một động cơ của tàu bị hỏng, củng cố yêu cầu xin trú ẩn nhân đạo của con tàu.

Nhưng phải tới ngày 5/3, Sri Lanka mới đồng ý tiếp nhận Bushehr. Hai bên thống nhất rằng thủy thủ đoàn sẽ lên bờ tại Colombo trong ngày hôm đó và con tàu sẽ được đưa tới cảng nhỏ hơn ở Trincomalee, phía đông bắc đất nước.

Chiến hạm thứ ba của Iran ở khu vực thời điểm đó là tàu đổ bộ Lavan, đã cập cảng ở Ấn Độ. Iran đã bày tỏ bất bình khi Sri Lanka không cho tàu Dena, một trong những chiến hạm quý giá nhất của Tehran, cùng hai tàu khác vào vùng lãnh hải trước khi nó bị tàu ngầm Mỹ tấn công.

Khoảnh khắc ngư lôi Mỹ đánh chìm chiến hạm Iran

Sri Lanka, quốc đảo ở Ấn Độ Dương cách Vịnh Ba Tư hơn 3.200 km, và Iran vốn có quan hệ hữu hảo. Tuy nhiên, thái độ dè dặt của Colombo khiến Tehran không hài lòng.

Khoảng hai tuần trước khi tàu Dena bị đánh chìm, ba tàu Iran nằm trong số hàng chục tàu chiến từ hơn 70 quốc gia tham gia cuộc diễn tập ngoài khơi thành phố Visakhapatnam, đông nam Ấn Độ. Chỉ huy lực lượng Sri Lanka đã gặp sĩ quan cấp cao của hải quân Iran tại sự kiện và mời họ thăm nước này.

Vào thời điểm cuộc diễn tập kết thúc hôm 25/2 và các tàu bắt đầu quay về nước, lực lượng Mỹ đang tập trung tại Vịnh Ba Tư. Giới chức Iran đã đề nghị chính phủ Sri Lanka cho ba tàu của họ ghé thăm bốn ngày nhằm “tăng cường hợp tác”, bắt đầu từ ngày 9/3.

Yêu cầu này khiến Sri Lanka bất ngờ, đặc biệt khi họ phát hiện đội tàu Iran đã ở rất gần Galle, nơi cách Visakhapatnam khoảng 1.480 km. Trong lúc Sri Lanka chuẩn bị thủ tục cho chuyến cập cảng, Mỹ và Israel bắt đầu không kích Iran ngày 28/2. Diễn biến này đẩy Sri Lanka vào tình thế tiến thoái lưỡng nan.

Họ lo ngại việc cho các tàu Iran cập cảng có thể kéo cuộc xung đột tới lãnh thổ Sri Lanka, dù họ cũng hiểu rằng các tàu Iran sẽ dễ trở thành mục tiêu hơn nếu tiếp tục ở ngoài vùng biển quốc tế.

Giới chức Iran cũng đã liên hệ với Ấn Độ ngày 28/2 để xin nơi trú ẩn an toàn cho các tàu chiến của mình và được Ấn Độ chấp thuận ngay hôm sau. Nhưng Ngoại trưởng Ấn Độ S. Jaishankar cho hay chỉ có tàu Lavan đến được, “có lẽ vì nó ở gần nhất”.

Trong bài phát biểu trên truyền hình tối 5/3, Tổng thống Sri Lanka Anura Kumara Dissanayake thừa nhận chính phủ của ông rơi vào tình thế khó xử. Ông nói lập trường trung lập của đất nước, đặc biệt trong bối cảnh “xung đột Trung Đông”, khiến họ không thể “cho phép một bên tham chiến sử dụng lãnh thổ, vùng biển hay không phận của mình”.

Tuy nhiên, ông nhấn mạnh Sri Lanka tuân thủ luật pháp quốc tế, trong đó có Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982, về nghĩa vụ hỗ trợ tàu gặp nạn.

Lời giải thích không đủ khiến Iran hài lòng. Alireza Delkhosh, đại sứ Iran tại Sri Lanka, ngày 6/3 nói với báo chí tại Colombo rằng trung lập không có nghĩa là đứng ngoài mọi hành động. “Trung lập nghĩa là mọi người phải tôn trọng luật pháp và quy định quốc tế”, ông nói.

Sự do dự của Colombo cho thấy thách thức mà nhiều quốc gia phải đối mặt khi tìm cách tránh làm phật lòng chính quyền Tổng thống Donald Trump, theo giới quan sát.

Đối với Sri Lanka, quốc đảo nhỏ với 22 triệu dân đã chứng kiến bất ổn, tham nhũng, gánh nặng nợ công lớn và một cơn bão tàn phá vào năm ngoái, chỉ một sai lầm địa chính trị cũng có thể gây thêm tổn hại nghiêm trọng với nền kinh tế và an ninh quốc gia.

Thanh Tâm (Theo NY Times, Al Jazeera, France24)