Thủ tục hành chính phức tạp, thiếu minh bạch tạo kẽ hở cho cơ chế “xin cho”

Sau 10 ngày xét xử và nghị án, chiều 14/1, Tòa án nhân dân TP Hà Nội tuyên án sơ thẩm đối với 55 bị cáo trong vụ án đưa, nhận hối lộ gần 95 tỷ đồng xảy ra tại Cục An toàn thực phẩm, Bộ Y tế.

Hai cựu Cục trưởng giữ vai trò chủ mưu, cầm đầu

Hội đồng xét xử (HĐXX) đánh giá, hành vi phạm tội của các bị cáo diễn ra trong thời gian dài với sự cấu kết tham gia của nhiều lãnh đạo, quản lý trong lĩnh vực quản lý Nhà nước và tổ chức thực thi pháp luật về lĩnh vực an toàn thực phẩm.

“Hành vi phạm tội của các bị cáo là đặc biệt nguy hiểm cho xã hội, đã trực tiếp xâm phạm đến lợi ích đúng đắn của các cơ quan Nhà nước trong quản lý quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, làm suy giảm niềm tin của nhân dân vào các cơ quan quản lý Nhà nước”, HĐXX nhấn mạnh.

Đánh giá tính chất, mức độ, hành vi phạm tội của các bị cáo trong vụ án, HĐXX nhận thấy trong vụ án trên hai cựu Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm, Bộ Y tế là Nguyễn Thanh Phong và Trần Việt Nga là những bị cáo giữ vai trò chính trong vụ án.

Các bị cáo phạm tội với vai trò chủ mưu, cầm đầu, đưa ra chủ trương nhận tiền hối lộ ngoài lệ phí theo quy định, phân chia tiền hối lộ và chỉ đạo cấp dưới, thống nhất chủ trương thực hiện hành vi nhận hối lộ. Các bị cáo bị quy trách nhiệm với tổng số tiền nhận hối lộ đặc biệt lớn.

Trong đó, bị cáo Nguyễn Thanh Phong hưởng lợi cá nhân gần 44 tỷ đồng, bị cáo Trần Việt Nga hưởng lợi hơn 8 tỷ đồng nên cần áp dụng mức hình phạt cao trong vụ án mới tương xứng với hành vi, vai trò của các bị cáo.

Cũng theo HĐXX, các bị cáo giữ chức cựu Phó cục trưởng Cục An toàn thực phẩm, Bộ Y tế như bị cáo Nguyễn Hùng Long, Đỗ Hữu Tuấn đã tiếp nhận chỉ đạo của Nguyễn Thanh Phong để chỉ đạo, thống nhất chủ trương cho lãnh đạo các phòng, trung tâm và các chuyên viên, cán bộ nhận hối lộ để chia nhau.

Các bị cáo tại phiên tuyên án (Ảnh: Phùng Anh).

Các bị cáo này bị quy trách nhiệm với tổng số tiền nhận hối lộ rất lớn, hưởng lợi cá nhân số tiền đặc biệt lớn. 

Theo HĐXX, tất cả các bị cáo trong vụ án đều chưa có tiền án, tiền sự, phạm tội lần đầu.

Trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử tất cả các bị cáo đều khai báo thành khẩn, ăn năn hối cải về hành vi phạm tội của mình; tích cực hợp tác với cơ quan điều tra trong quá trình giải quyết vụ án là các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

Ngoài ra, các bị cáo trong vụ án còn có các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự khác như bị cáo Trần Việt Nga cùng gia đình đã nộp lại gần hết số tiền hưởng lợi; bản thân bị cáo cùng chồng đều bị xét xử trong cùng vụ án,… nên có căn cứ để xem xét, giảm nhẹ hình phạt cho các bị cáo.

Thủ tục hành chính thiếu minh bạch, phức tạp

HĐXX cho biết, vụ án tại Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) cho thấy một số bất cập hạn chế trong thể chế quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm, đặc biệt trong hoạt động thẩm định cấp giấy tiếp nhận đăng ký, công bố sản phẩm; thẩm định giấy xác nhận nội dung quảng cáo và thẩm định, hậu kiểm, cấp giấy chứng nhận GMP (giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm đạt yêu cầu thực hành sản xuất tốt) và công tác thanh tra, kiểm tra nội bộ.

HĐXX còn nhận thấy quy trình hành chính phức tạp, thiếu minh bạch, tạo kẽ hở cho cơ chế “xin – cho”, phụ thuộc nhiều vào ý chí chủ quan của công chức thực thi công vụ.

Cựu Cục trưởng Nguyễn Thanh Phong (Ảnh: Phùng Anh).

Do đó, HĐXX kiến nghị cơ quan Nhà nước có thẩm quyền nghiên cứu, ban hành các quy định nhằm tăng cường công khai, minh bạch rõ ràng quy trình, thủ tục hành chính trong hoạt động thẩm định cấp giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố sản phẩm, hậu kiểm và chứng nhận GMP, cũng như các lĩnh vực quản lý khác về an toàn thực phẩm.

Theo HĐXX, các tiêu chí điều kiện trình tự, thủ tục hành chính cần được niêm yết công khai, công bố đầy đủ, đẩy mạnh thực hiện hành chính công điện tử, hạn chế tiếp xúc trực tiếp giữa doanh nghiệp và cán bộ, công chức phòng ngừa tham nhũng tiêu cực.

HĐXX cũng kiến nghị cần nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ và phẩm chất đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ cán bộ, công chức thực thi công vụ, tăng cường công tác hậu kiểm, kiểm soát định kỳ với các sản phẩm do doanh nghiệp tự công bố; thường xuyên kiểm tra giám sát nội bộ, kịp thời phát hiện, ngăn chặn và xử lý nghiêm minh các vi phạm.

Những lời xin lỗi muộn màng

 Theo bản án, giai đoạn 2018-2025, lợi dụng các quy định về đăng ký, công bố sản phẩm đối với nhóm thực phẩm bảo vệ sức khỏe còn “mang tính chất chung chung”, nhóm lãnh đạo và chuyên viên của Cục An toàn thực phẩm, Bộ Y tế, gây khó dễ, “ngâm” hồ sơ của doanh nghiệp.

Sau khi trao đổi với các đơn vị, bị cáo Nguyễn Thanh Phong, cựu Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm đã đưa ra chủ trương nhận tiền ngoài lệ phí khi thẩm xét hồ sơ công bố sản phẩm, mỗi hồ sơ 5-10 triệu đồng.

Đồng thời, ông Phong thống nhất cơ chế “ăn chia”, cục trưởng được chia khoảng 2,5-3 triệu đồng/hồ sơ do trung tâm thẩm xét; với hồ sơ do Phòng Quản lý tiêu chuẩn kiểm nghiệm hoặc Phòng Quản lý sản phẩm thực phẩm thẩm xét, ông Phong được chia 1-2 triệu đồng/hồ sơ.

Trường hợp phó cục trưởng trực tiếp ký giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố sản phẩm, người ký bị cáo buộc nhận 1,5-2 triệu đồng/hồ sơ, còn ông Phong nhận 1-1,5 triệu đồng/hồ sơ. Các phó, trưởng phòng, phó giám đốc trung tâm được chia 500.000-1 triệu đồng/hồ sơ; chuyên viên được chia 300.000-1 triệu đồng/hồ sơ, tùy giai đoạn thẩm xét.

Trong 6 năm (2018-2024), 31 chuyên viên của Cục An toàn thực phẩm đã trực tiếp nhận 93,7 tỷ đồng từ các cá nhân làm dịch vụ đăng ký bản công bố sản phẩm. Trong đó ông Nguyễn Thanh Phong hưởng lợi hơn 43 tỷ đồng, bà Trần Việt Nga hưởng lợi hơn 8 tỷ đồng.

Bị cáo Trần Việt Nga (Ảnh: Phùng Anh).

Ngoài ra, bị cáo Nguyễn Thanh Phong còn chịu trách nhiệm liên quan việc lãnh đạo, cán bộ cục nhận hơn 1 tỷ đồng trong hoạt động cấp giấy GMP, thẩm định nhà máy của Nguyễn Năng Mạnh (Chủ tịch HĐQT Công ty CP MediUSA).

Cơ quan công tố xác định, trong vụ án, 2 cựu Phó cục trưởng Nguyễn Hùng Long và Đỗ Hữu Tuấn đều bị cáo buộc thống nhất chủ trương để chuyên viên nhận tiền ngoài quy định, qua đó hình thành cơ chế “ăn chia” theo từng nhóm hồ sơ.

Theo đó, cựu Phó cục trưởng Nguyễn Hùng Long đã ký duyệt hơn 10.000 hồ sơ đề nghị cấp giấy công bố sản phẩm bảo vệ sức khỏe.

Từ năm 2022 đến hết 2023, ông Long nhiều lần nhận tiền mặt do Đinh Quang Minh (Giám đốc trung tâm) đưa, mỗi lần khoảng 400-500 triệu đồng, tổng cộng 8 tỷ đồng. Các lần đưa tiền bị cáo buộc đều diễn ra tại phòng làm việc của cục phó.

Quá trình xét xử, các bị cáo không có ý kiến với các nội dung trong bản cáo trạng. Song 2 cựu Cục trưởng là Nguyễn Thanh Phong và Trần Thị Nga trình bày, không đưa ra cơ chế nhận tiền doanh nghiệp đối với cấp dưới.

Thời gian đầu chưa có việc đưa tiền để giải quyết hồ sơ, về sau mới xuất hiện tình trạng đưa tiền để hồ sơ được giải quyết rất nhanh.

Bị cáo Nguyễn Thanh Phong khai sau khi nhận tiền cảm ơn của doanh nghiệp, cấp dưới đưa bao nhiêu tiền ông nhận bấy nhiêu.

Bà Nga nhiều lần khẳng định “không đưa ra cơ chế”; cũng không chỉ đạo xây dựng tiêu chí nào để thu bao nhiêu tiền và thống nhất tỷ lệ ăn chia ra sao.

Viện kiểm sát khẳng định có đầy đủ bằng chứng kết tội, việc các bị cáo khai nhận tiền thụ động, không có cơ chế là không chính xác vì theo logic cán bộ làm đúng thì doanh nghiệp không phải chầu chực, đưa tiền.

Trong lời sau cùng hầu hết các bị cáo khóc, dành nhiều lời xin lỗi, ân hận, tiếc nuối về những sai phạm của bản thân đã ảnh hưởng đến Đảng, Nhà nước, gia đình.

Kết thúc phiên xét xử, trong 34 người phạm tội Nhận hối lộ, cựu Cục trưởng Nguyễn Thanh Phong lĩnh án 20 năm tù; cựu Cục trưởng Trần Việt Nga lĩnh án 15 năm tù còn cựu Cục phó Nguyễn Hùng Long lĩnh án 12 năm tù. Các bị cáo còn lại bị phạt từ 30 tháng án treo đến 9 năm tù.

Ở nhóm 21 bị phạm tội Đưa hối lộ, án nhẹ nhất là 15 tháng án treo, nặng nhất 5 năm 6 tháng tù.