Việt Nam sẽ tạo dấu ấn khi khoa học được dẫn lối bằng khát vọng phụng sự Tổ quốc

Từ kinh nghiệm làm việc tại Đại học Quốc gia Singapore, tôi nhận thấy nguồn nhân lực khoa học chất lượng cao không được tạo ra bằng những lời hô hào, mà được tôi luyện trong một hệ sinh thái buộc con người phải trưởng thành. Môi trường ở đó vô cùng khắc nghiệt với các chuẩn mực cao và sự cạnh tranh quốc tế gay gắt, nhưng đồng thời lại rất tôn trọng sự sáng tạo cá nhân. Chính sự kết hợp này đã tạo nên những nhà khoa học không chỉ giỏi chuyên môn mà còn có bản lĩnh vững vàng và động lực nội tại mạnh mẽ.

Đối với Việt Nam, tôi đề xuất ba trụ cột chính sách:

Thứ nhất, cần đào tạo tư duy nghiên cứu và khả năng chịu đựng thất bại ngay từ sớm. Sinh viên cần được tham gia vào các dự án thực tế với rủi ro thực tế, không nên được bao bọc quá kỹ, để hình thành tính tự lập khoa học.

Thứ hai, cần thiết lập cơ chế sàng lọc minh bạch và cạnh tranh công bằng. Các chương trình học bổng, tài trợ và bổ nhiệm phải dựa trên năng lực thực chất, hạn chế tối đa sự can thiệp hành chính, để người trẻ tin rằng nỗ lực của mình sẽ được đền đáp xứng đáng.

Thứ ba, gắn kết đào tạo khoa học với các bài toán xã hội của đất nước. Khát vọng phụng sự sẽ nảy sinh khi người trẻ thấy kiến thức của mình giải quyết được các vấn đề cụ thể về môi trường, y tế hay nông nghiệp. Bên cạnh đó, vai trò của người dẫn dắt là cực kỳ quan trọng trong việc truyền thụ không chỉ kiến thức mà cả chuẩn mực đạo đức và tinh thần trách nhiệm xã hội.

Việt Nam chúng ta không thiếu ý tưởng đột phá, cũng không thiếu những trí tuệ xuất sắc. Điều chúng ta đang thiếu là những “mắt xích trung gian” đủ mạnh để kết nối trọn vẹn hành trình từ phòng thí nghiệm ra xã hội.

Mắt xích đầu tiên còn thiếu là cơ chế chuyển giao và thương mại hóa thực chất trong các trường đại học. Chúng ta cần các đơn vị chuyên nghiệp đồng hành với nhà khoa học ngay từ giai đoạn ý tưởng để định hướng ứng dụng, thay vì để nghiên cứu kết thúc ngay khi bài báo được công bố.

Mắt xích thứ hai là nguồn vốn đầu tư kiên nhẫn. Đổi mới sáng tạo trong các lĩnh vực công nghệ sâu cần thời gian dài và chấp nhận rủi ro cao, không thể áp dụng tư duy “thu hồi vốn nhanh” như kinh doanh thương mại thông thường.

Mắt xích thứ ba là đội ngũ nhân sự “lai” giữa khoa học và thực tiễn – những người hiểu cả ngôn ngữ kỹ thuật lẫn ngôn ngữ thị trường để hiện thực hóa sản phẩm.

Ngoài ra, chúng ta cũng cần các khung thử nghiệm chính sách (còn gọi là cơ chế thử nghiệm có kiểm soát) để công nghệ mới được kiểm chứng trong điều kiện thực trước khi nhân rộng.

Cuối cùng là yếu tố văn hóa: sự kiên nhẫn với những con đường dài hơi, bởi những thành công lớn không bao giờ đến sau một sớm một chiều.

Việt Nam chúng ta không thiếu ý tưởng đột phá, cũng không thiếu những trí tuệ xuất sắc. Điều chúng ta đang thiếu là những “mắt xích trung gian” đủ mạnh để kết nối trọn vẹn hành trình từ phòng thí nghiệm ra xã hội.

Khi hỗ trợ các sinh viên Việt Nam sang nghiên cứu tại Singapore, tôi không mong muốn các em trở thành bản sao của các nhà khoa học quốc tế, mà kỳ vọng các em sẽ trở thành những “hạt nhân” mang bản sắc Việt Nam nhưng làm việc với chuẩn mực toàn cầu.

Tôi kỳ vọng thế hệ này trước hết phải có năng lực khoa học thực sự vững vàng, làm chủ phương pháp và tôn trọng sự thật khoa học, biến chuẩn mực quốc tế thành thói quen làm việc hàng ngày.

Tiếp đó là tư duy luôn hướng về các bài toán của Việt Nam. Việc ra nước ngoài học tập là để có góc nhìn mới mẻ và sâu sắc hơn về các vấn đề trong nước, từ đó tìm ra lời giải cho các thách thức xã hội bằng tri thức hiện đại. Tôi cũng mong các em sẽ đóng vai trò dẫn dắt thế hệ kế cận, lan tỏa tinh thần làm việc chuyên nghiệp và hình thành nên các nhóm nghiên cứu mạnh.

Cuối cùng, điều quan trọng nhất là giữ vững khát vọng phụng sự xã hội. Nghị quyết 57 đã mở ra một “đất diễn” rộng lớn với các thách thức về môi trường, y tế, chuyển đổi số – đây chính là nơi để khoa học trẻ thể hiện tài năng và trách nhiệm của mình, đưa Việt Nam ghi dấu ấn trên bản đồ công nghệ thế giới.

Nhân dịp năm mới Bính Ngọ, năm biểu tượng cho sự bứt phá và mã đáo thành công, tôi xin gửi đến độc giả Báo Nhân Dân một thông điệp: “Trí tuệ Việt Nam không hề thua kém bất kỳ quốc gia nào. Điều quyết định vị thế của chúng ta chính là niềm tin, sự kiên nhẫn và lòng dũng cảm để theo đuổi những bài toán lớn đến tận cùng. Khi khoa học được dẫn lối bằng khát vọng phụng sự Tổ quốc, dấu ấn Việt Nam hoàn toàn có thể hiện diện đầy tự hào và xứng đáng trên bản đồ công nghệ thế giới”.

Tôi tin tưởng rằng, nếu mỗi người làm khoa học đều giữ vững tinh thần bền bỉ, chính trực và hướng về cộng đồng, thì tương lai rạng ngời của Trí tuệ Việt sẽ không chỉ là sự kỳ vọng, mà sẽ trở thành hiện thực sinh động trong tương lai gần.

Trân trọng cảm ơn PGS, TS Dương Minh Hải!