Pin Trung Quốc bao vây toàn cầu: Cuộc đổ bộ 45 tỷ USD và vị thế mới

Tại Arnstadt (Đức), nhà máy của Contemporary Amperex Technology Co. Ltd (CATL) sừng sững như một minh chứng cho trật tự kinh tế mới. Cách đó hàng nghìn dặm, những đại công trường tương tự đang mọc lên từ vùng nông thôn Hungary cho đến các bang công nghiệp của Mỹ.

Nếu như một thập kỷ trước, câu chuyện “Made in China” thường gợi nhắc đến hình ảnh những công xưởng gia công giá rẻ, ô nhiễm và phụ thuộc vào đơn đặt hàng từ phương Tây, thì nay, vị thế ấy đã hoàn toàn đảo ngược. Các doanh nghiệp Trung Quốc đang bước vào một kỷ nguyên sản xuất mới: hiệu quả hơn, tiên tiến hơn và sẵn sàng “đổ bộ” sang tận sân nhà của các đối thủ phương Tây.

Theo tờ Wired, một làn sóng dịch chuyển khổng lồ đang diễn ra âm thầm nhưng mạnh mẽ. Từ châu Âu sang Bắc Mỹ, các nhà máy pin mang thương hiệu Trung Quốc đang mọc lên, thách thức mọi dự đoán về trật tự kinh tế năng lượng thế giới.

Nhà máy pin CATL tại Đức – biểu tượng cho tham vọng vươn ra biển lớn và thay đổi định kiến về công nghệ Trung Quốc (Ảnh: Wired).

Cuộc “viễn chinh” 45 tỷ USD và sức hấp dẫn của biên lợi nhuận

Số liệu từ tổ chức nghiên cứu Rhodium Group (Mỹ) cho thấy một bức tranh choáng ngợp: Trong vòng một thập kỷ qua, các tập đoàn như BYD, CATL, Gotion High-Tech và Envision đã xây dựng hoặc công bố kế hoạch cho ít nhất 68 nhà máy tại nước ngoài. Tổng mức đầu tư cho tham vọng này lên tới 45 tỷ USD – một con số không thể xem nhẹ.

Tại sao các doanh nghiệp này lại quyết liệt “mang chuông đi đánh xứ người”? Câu trả lời nằm ở bài toán kinh tế thuần túy. Theo phân tích của Wired và Jalopnik, biên lợi nhuận của pin sản xuất tại nước ngoài đạt khoảng 29%, hấp dẫn hơn nhiều so với mức 23% khi sản xuất trong nước.

Ông Armand Meyer, chuyên gia phân tích cấp cao tại Rhodium Group nhận định, các doanh nghiệp Trung Quốc đã sẵn sàng rời khỏi thị trường nội địa chật chội. Mức độ cạnh tranh của họ hiện nay không chỉ ngang bằng mà thậm chí đã vượt qua các đối thủ phương Tây lâu đời. Việc dịch chuyển nhà máy ra nước ngoài giúp họ cắt giảm chi phí logistics, tránh được các rào cản thuế quan và tiếp cận trực tiếp khách hàng.

Hơn nữa, động thái này không phải ngẫu nhiên. Chính phủ Trung Quốc đã bắt đầu cắt giảm trợ cấp cho ngành xe điện khi đánh giá lĩnh vực này đã đủ trưởng thành. Điều này buộc các ông lớn phải tìm kiếm các vùng đất mới để duy trì đà tăng trưởng, biến họ thành những mắt xích không thể thiếu của nền kinh tế lithium toàn cầu.

Khi “giấc mơ xanh” vấp phải thực tế

Tuy nhiên, con đường mở rộng đế chế không trải đầy hoa hồng. Hungary – quốc gia Trung Âu đang được xem là cửa ngõ để doanh nghiệp Trung Quốc thâm nhập thị trường châu Âu – là một ví dụ điển hình cho những thách thức mà làn sóng này gặp phải.

Theo ghi nhận của Wired, Hungary hiện có ít nhất 4 nhà máy pin đang xây dựng, bao gồm dự án trị giá 8,5 tỷ USD của CATL. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các siêu nhà máy này đã vấp phải sự hoài nghi từ cộng đồng địa phương. Người dân lo ngại về việc nguồn nước ngầm bị ảnh hưởng và đặt câu hỏi liệu cam kết tạo việc làm có được thực hiện hay không.

Thực tế cho thấy, trong bối cảnh nguồn lao động tại Hungary khan hiếm, các công ty đã phải nhập khẩu lao động từ nơi khác, dẫn đến những căng thẳng nhất định. Mùa hè năm ngoái, việc CATL sa thải hơn 100 lao động tại khu vực dự án đã khiến chính quyền địa phương phải vào cuộc điều tra.

Ông András Bartók, giảng viên Đại học Ludovika (Hungary), chia sẻ trên Wired rằng người dân địa phương cảm thấy bị “đứng ngoài cuộc” trong quá trình chuyển đổi xanh, khi họ phải gánh chịu rủi ro môi trường nhưng lại không đủ khả năng tài chính để sở hữu những chiếc xe điện đắt đỏ mà các nhà máy này phục vụ.

Bên cạnh đó, nhu cầu xe điện tại phương Tây đang có dấu hiệu chững lại. Tại Mỹ và châu Âu, sự không chắc chắn về các chính sách trợ cấp và lộ trình cấm xe xăng đã khiến một số dự án bị tạm hoãn hoặc hủy bỏ. Theo thống kê, ít nhất 5 trong số 68 dự án nhà máy nói trên đã gặp trục trặc dù đã khởi công.

Những “ông lớn” Trung Quốc đang mở các nhà máy pin ở nước ngoài, từng bước tự đặt mình vào vị trí trung tâm không thể thiếu của nền kinh tế lithium toàn cầu (Ảnh: Substack).

“Kế hoạch B” và sự thống trị mảng lưu trữ năng lượng

Trước viễn cảnh thị trường xe điện hạ nhiệt, các ông lớn pin Trung Quốc đã nhanh chóng kích hoạt “kế hoạch B”, đó là chuyển hướng sang pin lưu trữ năng lượng (ESS).

Khác với xe điện, pin lưu trữ cho lưới điện và hộ gia đình ít bị chính trị hóa hơn và nhận được sự ủng hộ rộng rãi vì tính thiết thực trong việc ổn định năng lượng. Theo dữ liệu từ Bloomberg, Trung Quốc tiếp tục thống lĩnh mảng này khi lắp đặt tới 174,19 GWh công suất mới trong năm ngoái, cao gấp 3 lần so với Bắc Mỹ.

Ngay tại Mỹ, các đối tác lớn như Ford hay Envision AESC cũng đang chuyển đổi dây chuyền công nghệ (vốn hợp tác với CATL) từ sản xuất pin xe điện sang pin lưu trữ. Điều này cho thấy sự linh hoạt đáng kinh ngạc trong chiến lược kinh doanh. Dù thị trường xe điện có biến động, nhu cầu về lưu trữ năng lượng tái tạo vẫn là một miếng bánh khổng lồ mà các doanh nghiệp Trung Quốc đang nắm giữ phần lớn thị phần.

Bà Iola Hughes, Trưởng bộ phận nghiên cứu tại Benchmark Mineral Intelligence, nhận định trên Bloomberg rằng áp lực hoàn thành các mục tiêu năng lượng xanh trong nước (Kế hoạch 5 năm) cùng nhu cầu toàn cầu đang tạo ra một “tác động kép”, đẩy tốc độ tăng trưởng của ngành này lên mức chưa từng có.

Dòng chảy công nghệ đảo chiều và trách nhiệm của “người dẫn đầu”

Một trong những diễn biến thú vị nhất của đế chế pin này chính là sự đảo chiều của dòng chảy công nghệ. Nếu như 20 năm trước, các hãng xe phương Tây mang công nghệ sang Trung Quốc để đổi lấy thị trường, thì nay vị thế đã hoàn toàn thay đổi.

CEO Ford, ông Jim Farley, từng thừa nhận thẳng thắn trên New York Times rằng: “Cách chúng tôi cạnh tranh là tiếp cận sở hữu trí tuệ của họ giống như cách họ từng cần công nghệ của chúng tôi”. Các chính phủ phương Tây giờ đây chào đón đầu tư từ Trung Quốc với điều kiện phải chuyển giao công nghệ mới – một sự trớ trêu đầy tính lịch sử.

Không chỉ tập trung mở rộng, Trung Quốc cũng đang siết chặt các quy định để quản lý “di sản” của ngành công nghiệp này, đó là rác thải pin. Theo Bloomberg, Trung Quốc dự kiến phải xử lý 1 triệu tấn pin thải vào năm 2030. Để giải quyết vấn đề, nước này vừa ban hành quy định “hộ chiếu pin” và yêu cầu các nhà sản xuất phải chịu trách nhiệm tái chế trọn đời.

Động thái này, theo các chuyên gia phân tích, không chỉ giải quyết vấn đề môi trường mà còn giúp loại bỏ các cơ sở tái chế “chui”, củng cố vị thế của các doanh nghiệp chính quy. Việc kiểm soát chặt chẽ quy trình tái chế và cấm sử dụng pin cũ sai mục đích (như lắp cho xe đạp điện) cho thấy Trung Quốc đang thiết lập những bộ tiêu chuẩn kỹ thuật cao hơn cho ngành công nghiệp này, tạo ra rào cản gia nhập cho các đối thủ đi sau.

Hệ thống pin lưu trữ năng lượng (ESS) đang trở thành “Kế hoạch B” chiến lược của các hãng pin khi thị trường xe điện chững lại (Ảnh: Shutterstock).

Nhìn vào bức tranh toàn cảnh, có thể thấy ngành công nghiệp pin Trung Quốc đã vượt xa giai đoạn gia công giá rẻ để trở thành người định hình cuộc chơi năng lượng toàn cầu.

Dù vẫn còn đó những rào cản về chính sách và môi trường tại các nước sở tại, nhưng như lời ông Brian Engle, Chủ tịch Hiệp hội pin NAATBatt (Mỹ) nhận định: “Sự tiến hóa công nghệ này sẽ không đảo ngược”. Việc các quốc gia khác học cách thích ứng và hợp tác với “đế chế” mới này có lẽ chỉ là vấn đề thời gian.