Dấu ấn Việt Nam phía sau sự phát triển thần kỳ của ngành điều Campuchia

Dấu ấn Việt Nam

Trong suốt hơn hai thập kỷ qua, Việt Nam không chỉ đóng vai trò là thị trường tiêu thụ chính (chiếm hơn 90% sản lượng xuất khẩu hạt điều của Campuchia) mà còn là “người dẫn dắt” về công nghệ, giống và kỹ thuật thâm canh thông qua các nỗ lực từ cấp Chính phủ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho đến các tổ chức hiệp hội như Hiệp hội Điều Việt Nam (Vinacas) và các doanh nghiệp trong chuỗi giá trị ngành điều.

Xe tải chở nông sản từ Campuchia về Việt Nam qua cửa khẩu Hoa Lư tỉnh Đồng Nai, trong đó có sắn lát, hạt điều… (Ảnh: Trần Mạnh).

Trước những năm 2000, cây điều tại Campuchia chủ yếu được trồng phân tán, không được xem là cây công nghiệp. Các vườn điều cũ thường sử dụng giống địa phương, có kích thước hạt không đồng đều và năng suất thấp. Bước ngoặt quan trọng nhất diễn ra khi Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp Miền Nam (IAS) của Việt Nam triển khai chương trình hỗ trợ phát triển sản xuất điều cho các doanh nghiệp tại Campuchia trong giai đoạn 2001-2011.

Trong thời gian này, các nhà khoa học Việt Nam đã mang sang Campuchia những giống điều cao sản được tuyển chọn kỹ lưỡng. Giống AB05-08, sau này trở thành giống điều chủ lực của Campuchia. Đây là quá trình “xuất khẩu chất xám” nông nghiệp đầu tiên, đặt nền móng cho sự thay đổi về chất trong năng suất cây điều tại quốc gia này.

Việc chuyển giao không chỉ dừng lại ở cây giống mà còn bao gồm cả quy trình thâm canh, quản lý dịch hại và kỹ thuật bảo quản hạt sau thu hoạch.

Trong đó, Hiệp hội Điều Việt Nam (Vinacas) đóng vai trò là cầu nối kỹ thuật và thị trường với sự hỗ trợ tập trung vào hai mảng chính: Cây giống và kết nối tiêu thụ.

Ông Phạm Văn Công, Chủ tịch Vinacas, cho biết hiệp hội đã tổ chức nhiều đoàn công tác, đưa các chuyên gia ngành nông nghiệp Campuchia đến tham quan, học tập mô hình tại các vùng điều trọng điểm như Bình Phước. Thông qua đó, các kỹ thuật ghép cải tạo vườn điều, tỉa cành tạo tán và thâm canh tổng hợp đã được phổ biến rộng rãi cho nông dân nước bạn.

Vinacas đã chủ động thiết lập mối quan hệ chính thức với Bộ Nông Lâm Ngư nghiệp Campuchia (MAFF). Năm 2017, Vinacas đã cùng MAFF bàn bạc về kế hoạch phát triển ngành điều với mục tiêu đầy tham vọng: Đưa sản lượng điều thô của Campuchia lên mức 1 triệu tấn.

Vinacas đã tặng 1,5 tỷ đồng để hỗ trợ phát triển 1 triệu cây điều tại Campuchia trong giai đoạn 2018-2022, đồng thời cam kết thu mua toàn bộ lượng điều nguyên liệu mà Campuchia sản xuất. Sự cam kết này chính là “liều thuốc an thần” giúp nông dân Campuchia yên tâm mở rộng diện tích.

Công nhân sơ chế, phân loại hạt điều tại nhà máy ở Đồng Nai (Ảnh: Thanh Sơn).

Nhiều đơn vị từ Bình Phước đã sang thuê đất hoặc hợp tác với các hộ nông dân Campuchia để xây dựng các vùng nguyên liệu sạch, đồng thời đầu tư các nhà máy sơ chế hạt điều thô ngay tại biên giới. Sự đầu tư này không chỉ mang lại lợi nhuận cho doanh nghiệp mà còn giúp Campuchia nhanh chóng hiện đại hóa ngành nông nghiệp, nâng cao tay nghề cho lao động bản địa và cải thiện đời sống tại các vùng nông thôn hẻo lánh.

Khi những kết quả khả quan từ các giống điều Việt Nam được chứng minh trên thực địa, diện tích trồng điều tại Campuchia bắt đầu tăng trưởng phi mã. Hiện nay, tổng diện tích trồng điều của Campuchia đã đạt khoảng 700.000 ha, phân bổ chủ yếu tại các tỉnh miền Đông và miền Bắc. Trong đó, Kampong Thom là trung tâm sản xuất lớn nhất với diện tích 147.700 ha. Kratie đứng thứ hai với 102.500 ha, và Ratanakiri xếp thứ ba với 97.200 ha.

Năng suất điều của Campuchia đang ghi nhận những cải thiện rõ rệt khi nhiều vườn cây sử dụng giống mới bước vào giai đoạn thu hoạch rộ. Sản lượng ngành điều tại Campuchia dự báo đạt khoảng 1,1 triệu tấn trong năm 2025, từng bước hiện thực hóa mục tiêu phát triển ngành điều đã được Vinacas và MAFF cùng đặt ra từ năm 2017.

Mối quan hệ tương thuộc

Sự phối hợp giữa Vinacas và MAFF trong việc xây dựng vùng nguyên liệu 1 triệu tấn điều thô là một bước đi chiến lược biến Campuchia thành một “vựa điều” có chất lượng hàng đầu thế giới. Qua đó, Việt Nam cũng có thêm nguồn cung cấp hạt điều thô cho nhu cầu của các nhà máy chế biến trong nước tăng lên nhanh chóng đến 4 triệu tấn mỗi năm.

Trong suốt quá trình này, các cơ quan chức năng của hai nước đã phối hợp xây dựng khuôn khổ pháp lý thuận lợi, tạo điều kiện để hạt điều Campuchia tiếp cận và mở rộng thị trường tại Việt Nam. Trong các chuyến thăm cấp nhà nước, các bản ghi nhớ (MOU) về hợp tác nông nghiệp giữa hai nước luôn được đặt lên hàng đầu.

Đặc biệt, Thỏa thuận thúc đẩy thương mại song phương giữa Việt Nam và Campuchia đã dành nhiều ưu đãi thuế quan đặc biệt cho mặt hàng hạt điều.

Việt Nam ngày càng phụ thuộc vào nguồn điều thô từ nước ngoài để đáp ứng công suất chế biến lên đến 4 triệu tấn mỗi năm (Ảnh: Thanh Sơn).

Trong những năm qua, kim ngạch thương mại điều giữa hai nước đã tăng trưởng với tốc độ chóng mặt, đưa Campuchia trở thành nguồn cung điều thô số một của Việt Nam.

Thống kê từ Cục Hải quan, năm 2025 Việt Nam đã xuất khẩu gần 766.600 tấn hạt điều, thu về kỷ lục lịch sử 5,23 tỷ USD. Ở chiều ngược lại, các doanh nghiệp đã chi gần 4,5 tỷ USD để nhập khẩu xấp xỉ 3 triệu tấn hạt điều thô từ nhiều quốc gia. Campuchia là nguồn cung lớn nhất cho Việt Nam với khoảng 1 triệu tấn, chiếm 33% tổng kim ngạch nhập khẩu. Tiếp đến là Bờ Biển Ngà, Nigeria, Ghana với thị phần lần lượt là 25,3%, 9,3% và 7,7%.

Giám đốc một doanh nghiệp chế biến điều tại Long An cho biết, việc nhập khẩu từ Campuchia mang lại những lợi thế cạnh tranh mà không một nguồn cung nào khác có được. Đó là lợi thế về khoảng cách và chi phí vận chuyển khi hạt điều từ các tỉnh như Kampong Thom hay Ratanakiri chỉ mất từ 1 đến 2 ngày để về đến các nhà máy tại Bình Phước hay Long An qua đường bộ.

Điều này giúp giảm chi phí logistics và giảm thiểu rủi ro hạt bị mốc, giảm chất lượng do vận chuyển đường biển dài ngày.

Quan hệ chiến lược lâu dài

Sau gần 2 thập kỷ đứng đầu thế giới về năng lực chế biến điều thô và xuất khẩu nhân điều, Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều thách thức để duy trì vị thế, đặc biệt là phụ thuộc vào nguồn cung điều thô từ châu Phi.

Tuy nhiên, nhiều nước châu Phi cũng đang đi lại đúng hành trình “lên đỉnh thế giới” của ngành điều Việt Nam cách đây 20 năm. Họ áp dụng các lệnh tạm dừng xuất khẩu điều thô đột ngột để giữ nguyên liệu cho nhà máy trong nước.

Công nhân chế biến hạt điều tại nhà máy ở Bình Phước cũ nay là Đồng Nai (Ảnh: Thanh Sơn).

Ông Bạch Khánh Nhựt, Phó chủ tịch Vinacas, cho biết vào đầu vụ nhiều quốc gia châu Phi cấm xuất khẩu hạt điều để các nhà máy trong nước mua được điều tốt với giá rẻ. Chỉ khi đã mua đủ lượng chế biến, họ mới cho xuất khẩu ra nước ngoài mà phần lớn đến Việt Nam, khi đó chỉ còn điều chất lượng thấp.

Xu hướng giữ lại điều thô của các quốc gia châu Phi ngày một lớn khi năng lực chế biến nội địa tăng lên khiến cho doanh nghiệp Việt Nam ngày càng khó khăn trong thu mua nguyên liệu.

Trong 5 năm trở lại đây, các doanh nghiệp châu Phi tăng xuất khẩu loại nhân điều sơ chế (loại chất lượng kém và còn vỏ lụa) sang Việt Nam để hoàn thiện khâu cuối cùng, một công đoạn mà các nước châu Phi không thể thực hiện được. “Vô hình trung, Việt Nam đang trở thành nơi gia công cho các doanh nghiệp điều châu Phi”, ông Nhựt cho hay.

Theo Vinacas, Việt Nam hiện chiếm tới 80% thị phần nhân điều xuất khẩu toàn cầu. Để duy trì vị thế này, các nhà máy tại Việt Nam cần khoảng 3,5-5 triệu tấn điều thô mỗi năm. Với việc sản lượng trong nước đang có xu hướng giảm, nguồn từ châu Phi bấp bênh, nguồn cung 1 triệu tấn từ Campuchia chính là mảnh ghép còn thiếu để hoàn thiện chuỗi cung ứng của Việt Nam.

Hiện Chính phủ Campuchia đã ban hành Chính sách quốc gia về hạt điều 2022-2027 với những mục tiêu đầy tham vọng. Đó là tăng tỷ lệ hạt điều chế biến nội địa từ mức 5% hiện nay lên 25% vào năm 2027 và ít nhất 50% vào năm 2032. Đồng thời, Campuchia kêu gọi các nhà đầu tư nước ngoài (đặc biệt là từ Việt Nam, Ấn Độ và Trung Quốc) xây dựng các nhà máy chế biến hiện đại tại các vùng nguyên liệu trọng điểm.

Theo các doanh nghiệp, sự cạnh tranh về nguồn nguyên liệu giữa các nhà máy tại Việt Nam và các nhà máy mới tại Campuchia sẽ trở nên mạnh mẽ hơn. Tuy nhiên, lộ trình này cũng gặp không ít thách thức khi Campuchia hiện đang thiếu hụt đội ngũ nhân lực kỹ thuật trong khâu vận hành nhà máy.

Từ góc nhìn chuyên gia, lãnh đạo Vinacas cho rằng đây là một cơ hội để tái cấu trúc. Các doanh nghiệp Việt Nam có thể dịch chuyển những khâu chế biến sơ chế sang Campuchia để tận dụng nguồn lực tại chỗ, trong khi các nhà máy tại Việt Nam tập trung vào các khâu chế biến sâu, giá trị gia tăng cao như điều rang muối, điều tẩm gia vị…

Ngành điều Campuchia đã đi một chặng đường dài từ những vườn cây tự phát đến vị thế cường quốc điều thô toàn cầu. Trong hành trình đó, sự hiện diện của Việt Nam với tư cách là “người bạn láng giềng” hỗ trợ về kỹ thuật, giống và thị trường là không thể phủ nhận.

Sự kết hợp giữa “Nguyên liệu Campuchia” và “Công nghệ chế biến Việt Nam” sẽ tiếp tục tạo ra một lợi thế cạnh tranh lớn, giúp Campuchia phát triển kinh tế nông thôn và giúp Việt Nam giữ vững vị thế trong ngành điều thế giới.