Luật đô thị đặc biệt sẽ tạo sức bật tăng trưởng cho TP.HCM

Trao đổi với Tuổi Trẻ, đại biểu Phạm Trọng Nhân, Ủy viên Ủy ban Tài chính – Ngân sách của Quốc hội, Phó chủ tịch Liên đoàn Lao động TP.HCM, cho rằng từ các nghị quyết của Quốc hội về thí điểm cơ chế đặc thù phát triển TP.HCM, tới nay được nâng tầm với Luật Đô thị đặc biệt, sẽ tạo nền tảng bền vững để phát triển TP. Ông Nhân phân tích:

Việc chuyển từ cách tiếp cận thí điểm theo cơ chế đặc thù sang việc xây dựng khung pháp lý hoàn chỉnh ở cấp luật cho siêu đô thị như TP.HCM đáp ứng đòi hỏi thiết kế thể chế tương xứng với quy mô, vai trò của TP. Khi xây dựng Luật Đô thị đặc biệt cho TP.HCM, chắc chắn các chính sách, tác động sẽ được đánh giá một cách toàn diện, tổng kết các thành quả và kinh nghiệm từ việc thí điểm cơ chế đặc thù trong những năm qua.

Luật sẽ tạo ra một khung thể chế ổn định và linh hoạt, cho phép TP.HCM chủ động tổ chức không gian phát triển, huy động nguồn lực xã hội và thử nghiệm những mô hình quản trị đô thị mới.

Tựu trung lại nếu thí điểm thể hiện tư duy thận trọng thì luật sẽ thể hiện tư duy đột phá. Luật Đô thị đặc biệt không chỉ giải quyết những vấn đề trước mắt, mà phải trở thành bệ đỡ thể chế cho tầm nhìn phát triển dài hạn của TP.HCM và cho cả nền kinh tế quốc gia.

Không còn phải đi tìm “nhạc trưởng” kết nối vùng như trước đây. Những dự án liên kết TP.HCM – Long Thành, Bình Dương, Vũng Tàu… đang được đẩy nhanh nhờ các cơ chế đặc thù.

Để kết nối TP.HCM và sân bay Long Thành (Đồng Nai), TP chuẩn bị triển khai tuyến metro tới sân bay. Hay về khu vực Bình Dương (nay hợp nhất về TP.HCM) thì các dự án mở rộng quốc lộ 13, tuyến metro từ Suối Tiên về TP mới Bình Dương cũng có cơ hội đẩy nhanh nhờ các cơ chế đặc thù.

Tương tự, TP.HCM kết nối khu vực Vũng Tàu cũng có cầu vượt biển, hay TP.HCM hỗ trợ Tây Ninh để thúc đẩy cao tốc… Với vị thế là một đô thị lớn và có các cơ chế chính sách đặc thù, TP.HCM có thể kỳ vọng vào các quyết sách lớn, các công trình “đi trước, đón đầu” để chớp lấy cơ hội, thời cơ để phát triển.

TP.HCM có quy mô dân số và kinh tế rất lớn sau sáp nhập cần một mô hình quản trị phù hợp. Tôi thường nói: “Chậm thủ tục là chậm tăng trưởng. Chi phí cơ hội mới là chi phí lớn nhất”. Thực tế ở Bình Dương trước đây (ông Phạm Trọng Nhân từng là Giám đốc Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Bình Dương) cho thấy một dự án quy mô 2.000 tỉ đồng chỉ cần chậm 3 – 6 tháng ở khâu chủ trương là doanh nghiệp có thể mất đơn hàng hoặc thu hẹp sản xuất, người lao động mất việc và giảm thu nhập. Một dự án giải phóng mặt bằng chậm một năm vì vướng cơ chế có thể đội vốn 10 – 15%.

Khi có Luật Đô thị đặc biệt sẽ tháo gỡ rất nhiều điểm nghẽn cho TP.HCM. Nhìn từ nghị quyết 260 về sửa đổi, bổ sung cơ chế đặc thù cho TP.HCM vừa qua đã giúp giải quyết rất nhiều vấn đề. Như rút gọn quy trình chấp thuận nhà đầu tư.

Danh mục dự án ưu tiên được mở sang y tế chuyên sâu, công viên chuyên đề, du lịch giải trí ven biển, logistics, cảng, công nghiệp công nghệ cao. Điều kiện về vốn, tiến độ, hạn chế chuyển nhượng đã tạo điều kiện để chọn đúng nhà đầu tư có thực lực.

TP.HCM cũng có cơ chế để hình thành Khu thương mại tự do gắn với cảng Cái Mép Hạ, được vận hành theo thông lệ quốc tế. Đây không phải “xin thêm ưu đãi”, mà là không gian thử nghiệm mô hình tài chính, logistics quốc tế.

Với nghị quyết đặc thù, TP.HCM cũng được phân quyền mạnh, được giữ 100% thu từ TOD (phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng) để tái đầu tư metro, được giao một đầu mối làm cơ quan chủ quản dự án liên vùng…

Với sự “cởi trói” của các cơ chế đặc thù, TP.HCM hình thành Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam, Khu thương mại tự do tại Bà Rịa – Vũng Tàu (cũ) hay đô thị khoa học công nghệ Bắc TP.HCM (khu vực Bình Dương). Đây là những tín hiệu tích cực, khi hợp nhất đã phát huy những gì tốt nhất của mỗi nơi để tạo sự phát triển lan tỏa.

Khu vực trung tâm TP.HCM có thế mạnh về dịch vụ, tài chính, đổi mới sáng tạo. Khu vực Bình Dương với đặc trưng công nghiệp đô thị tích hợp với quỹ đất sạch, mô hình “chính quyền phục vụ”.

Còn khu vực Bà Rịa – Vũng Tàu có thế mạnh phát triển cảng biển nước sâu, năng lượng và logistics. Các nghị quyết về cơ chế chính sách đặc thù, Luật Đô thị đặc biệt tạo khuôn khổ để các trụ cột này liên kết thành một “hệ sinh thái” thúc đẩy sự phát triển cho TP và lan tỏa cả nước.

* KTS ĐÀO NGỌC NGHIÊM (Phó chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam):

Bệ đỡ thể chế đủ mạnh

Việc Bộ Chính trị đồng ý chủ trương xây dựng Luật Đô thị đặc biệt mang ý nghĩa rất lớn, là bước đi cần thiết để tạo nền tảng pháp lý tương xứng với tầm vóc và trách nhiệm của TP.HCM. Việc này cũng không chỉ có ý nghĩa với TP.HCM mà còn với tư duy phát triển của cả nước trong giai đoạn mới. Chúng ta đều kỳ vọng luật ra đời không chỉ giải quyết những vấn đề trước mắt của TP.HCM mà quan trọng hơn phải là bệ đỡ thể chế đủ mạnh, linh hoạt để giải phóng những điểm nghẽn, nút thắt, tạo đà thực hiện những sứ mệnh, tầm nhìn của TP.HCM trong tương lai.

Hiện nay Luật Thủ đô cũng đang được xem xét trình Quốc hội sửa đổi, bổ sung tại kỳ họp thứ nhất của Quốc hội khóa XVI nên đây có thể coi là một điểm tựa để xây dựng Luật Đô thị đặc biệt. TP.HCM có thể căn cứ vào Luật Thủ đô sửa đổi và nghiên cứu những nội dung quan trọng, phù hợp để chuyển qua Luật Đô thị đặc biệt.

* Thạc sĩ Lưu Đức Quang (Trường đại học Kinh tế – Luật, Đại học Quốc gia TP.HCM):

Tích hợp cơ chế, chính sách cho luật chung của siêu đô thị

Nhìn lại “lịch sử” thể nghiệm mô hình tổ chức, cơ chế, chính sách tại TP.HCM sẽ thấy sự vô cùng cần thiết cho TP.HCM có một luật đô thị đặc biệt.

Lấy mốc từ nghị quyết 54/2017 (hiệu lực từ đầu năm 2018) đã cho phép TP tự chủ hơn về lĩnh vực quản lý tài chính, ngân sách, đầu tư và đất đai. Tiếp đến Quốc hội cho phép TP thí điểm cơ chế, chính sách đặc thù tại NQ98/2023.

Bên cạnh đó TP.HCM là một trong những địa phương trong cả nước được phép thí điểm mô hình chính quyền đô thị (không tổ chức HĐND cấp quận và phường).

Nếu so sánh mô hình chính quyền đô thị ví như phần cứng thì chính sách, cơ chế đặc thù của nghị quyết 54 như là phần mềm. Hai phần này phải kết nối, đồng bộ với nhau. Quá trình thí điểm cũng đã tổng kết những mặt được và chưa được.

Đến nay với mô hình tổ chức hiện tại, TP.HCM đã trở thành siêu đô thị với quy mô dân số khoảng 14 triệu dân, là đô thị thuộc hàng lớn nhất thế giới. Và TP.HCM hợp nhất đang đối mặt với rất nhiều thách thức trên rất nhiều mặt quản lý nhà nước và cả vận hội đặt trong bối cảnh phát triển cả nước và quốc tế. Trong bối cảnh đó, Quốc hội tiếp tục nâng cấp các cơ chế, chính sách đặc thù cho TP.HCM tại nghị quyết 260/2025 (sửa đổi, bổ sung nghị quyết 98).

Từ lịch sử thể nghiệm thể chế trên cho đến bối cảnh hiện tại thì rất cần thiết có luật chung bảo đảm việc quản lý, vận hành đô thị đặc biệt ở TP.HCM. Tên gọi là Luật Đô thị đặc biệt TP.HCM là phù hợp vì nó thể hiện được phạm vi của cơ chế, chính sách tương ứng phù hợp gắn với thực tiễn yêu cầu phát triển của TP.HCM nói riêng cũng như đóng góp cho sự phát triển của cả nước.

Đồng thời, theo tôi, luật này nên xây dựng là luật chung, không chỉ bao gồm quy định về mô hình tổ chức bộ máy, hoạt động của chính quyền địa phương mà còn bao quát các cơ chế, chính sách đặc biệt trên những lĩnh vực lớn, mũi nhọn, đặc thù của TP.HCM.

* PGS.TS Trần Hoàng Ngân:

Đảm bảo cho TP.HCM có khung pháp lý chi tiết

Hiện nay TP.HCM đang triển khai các cơ chế, chính sách đặc thù từ nghị quyết 260 (sửa đổi, bổ sung nghị quyết 98). Cả nghị quyết và luật đều có giá trị là luật.

Tuy nhiên nghị quyết có thời gian áp dụng thí điểm là 5 năm, còn luật thì ổn định lâu dài.

Nghị quyết thì cho thí điểm một số lĩnh vực, còn luật thì có thể xây dựng để bao quát tất cả các lĩnh vực quản lý nhà nước cần thiết cho đô thị đặc biệt TP.HCM.

Vì vậy, việc TP.HCM xây dựng luật về đô thị đặc biệt là vô cùng cần thiết để quản lý nhà nước được hiệu quả trên tất cả các mặt như quản lý đô thị, quản lý môi trường, quản lý an ninh trật tự, quản lý tài chính, thu hút đầu tư triển khai các dự án được nhanh chóng hơn; tổ chức quy hoạch, bộ máy nhân sự phù hợp siêu đô thị…

Luật Đô thị đặc biệt sẽ bảo đảm cho TP có khung pháp lý chi tiết để triển khai các quyết sách nhanh hơn, phù hợp với chủ trương, quan điểm của Đảng và Nhà nước về phân cấp phân quyền (địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm) để quản lý nhà nước toàn diện các lĩnh vực.

Định hướng xây dựng Luật Đô thị đặc biệt TP.HCM cần đánh giá tổng kết, sơ kết việc triển khai các cơ chế chính sách từ nghị quyết 98, 260 và tham khảo thêm Luật Thủ đô hoàn thiện sẽ được thông qua trong thời gian tới.

Bởi lẽ thủ đô Hà Nội cũng là đô thị đặc biệt và Luật Thủ đô cũng có chứa các nội dung tương ứng về quản lý đô thị đặc biệt. Đây là hai nguồn cơ chế, chính sách để TP lựa chọn, xây dựng nên Luật Đô thị đặc biệt TP.HCM.

Mở ra không gian phát triển cho thủ đô Hà Nội

Theo chương trình, chiều nay (18-3), Ủy ban Thường vụ Quốc hội sẽ cho ý kiến về dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi). Dự kiến dự luật sẽ được trình tại kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa XVI.

Dự luật mới gồm 9 chương, 36 điều – giảm 18 điều so với luật hiện hành. Việc sửa đổi Luật Thủ đô được đánh giá nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý đặc thù cho Hà Nội tổ chức không gian phát triển theo Quy hoạch tổng thể thủ đô. Các cơ chế mới được kỳ vọng tạo nền tảng pháp lý, tầm nhìn dài hạn, giúp thủ đô phát triển bền vững và giữ vai trò đầu tàu của cả nước.

Luật sửa đổi được kỳ vọng là cơ sở pháp lý quan trọng để Hà Nội xử lý dứt điểm “5 điểm nghẽn” như: giao thông, úng ngập, trật tự đô thị, vệ sinh môi trường, an toàn thực phẩm; đồng thời đẩy mạnh tái thiết, chỉnh trang khu phố cổ, khu nội đô lịch sử, giãn dân khỏi các khu vực quá tải, nâng cao chất lượng sống của người dân…

Một điểm mới đáng chú ý trong dự luật là đã kế thừa quy định hiện hành để làm rõ hơn một số thuật ngữ, bảo đảm áp dụng thống nhất, chẳng hạn như “dự án lớn, quan trọng”, “không gian tầm thấp”, “không gian tầm cao” hay “vùng phát thải thấp”. Theo đó, việc quản lý và khai thác các loại không gian này phải bảo đảm phù hợp với chiến lược phát triển, quy hoạch đô thị, yêu cầu về quốc phòng – an ninh, bảo tồn cảnh quan, di sản và kết nối hạ tầng đồng bộ.

Riêng không gian ngầm được phân vùng chức năng và quản lý theo chiều sâu. Trong trường hợp khai thác vượt quá giới hạn cho phép, các tổ chức và cá nhân phải được cấp phép và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính theo quy định.

Trong khi đó không gian tầm thấp và tầm cao được quy hoạch để phục vụ các hoạt động phát triển kinh tế, khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Việc khai thác không gian đô thị theo chiều đứng được xem là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất, đồng thời tạo ra những động lực phát triển mới cho thủ đô.

Dự luật kế thừa các khái niệm “dự án lớn, quan trọng”, đồng thời bổ sung một số trường hợp cần triển khai ngay trong các lĩnh vực. Như cải tạo chỉnh trang đô thị, xây dựng lại chung cư cũ, xử lý ùn tắc giao thông, ngập úng, ô nhiễm môi trường, an toàn thực phẩm, giáo dục, y tế, khoa học – công nghệ và chuyển đổi số. Dự luật cũng thể chế hóa chủ trương xuyên suốt là phân quyền mạnh mẽ, tối đa, toàn diện cho Hà Nội.

Cùng với đó, hoàn thiện các quy định để bảo đảm thực hiện hiệu quả và chặt chẽ trong giám sát, kiểm tra và trách nhiệm giải trình của chính quyền TP trong thực hiện các thẩm quyền.

Trên cơ sở đó, dự luật phân quyền 174 thẩm quyền từ trung ương chuyển xuống cho chính quyền thủ đô, trong đó có 107 thẩm quyền phân cho HĐND, 59 thẩm quyền phân cho UBND, 8 thẩm quyền phân cho chủ tịch UBND TP.

Theo dự thảo, nhiều thẩm quyền được giao cho TP Hà Nội, như về tổ chức chính quyền TP, giao Hà Nội được chủ động trong quyết định về tổ chức bộ máy chính quyền; vị trí việc làm, chế độ công vụ, chế độ thu nhập, tiền thưởng; chế độ tự chủ toàn diện đối với đơn vị sự nghiệp công lập; chủ động quyết định các chính sách phát triển khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; hỗ trợ phát triển hạ tầng, hình thành thị trường, loại hình kinh tế, văn hóa dựa trên khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo.

Cùng với đó, trách nhiệm giải trình trong dự luật cũng rõ ràng hơn, đi cùng với cơ chế kiểm soát chặt chẽ về mặt sử dụng quyền lực của chính quyền thủ đô.