Bịt lỗ hổng nợ BHXH

Doanh nghiệp (DN) nợ BHXH kéo dài không chỉ khiến người lao động (NLĐ) mất quyền lợi mà còn làm suy giảm niềm tin vào chính sách an sinh. Vì vậy, việc thiết kế cơ chế chia sẻ rủi ro là cần thiết để bảo vệ NLĐ trong những trường hợp bất khả kháng.

Mất trắng quyền lợi

Kiên trì tham gia BHXH suốt 19 năm, nhưng đến khi nghỉ việc ở tuổi cận hưu, ông Trần Việt Hùng (nguyên nhân viên kỹ thuật Công ty TNHH Cơ khí Nhựa Bình Đông Hưng, TP HCM) mới phát hiện DN nợ BHXH kéo dài tới 16 năm.

Ông Hùng cho biết năm 2019, do công ty gặp khó khăn, tiền lương bị chậm trả khiến cuộc sống gia đình rơi vào bế tắc. Không thể tiếp tục cầm cự, ông quyết định nghỉ việc khi đã gần 60 tuổi. Trong quá trình làm thủ tục, ông mới “tá hỏa” khi biết suốt quá trình làm việc, DN chỉ đóng BHXH cho ông vỏn vẹn 3 năm, dù hằng tháng vẫn trừ đầy đủ các khoản BHXH, BHYT, bảo hiểm thất nghiệp (BHTN).

Bức xúc, ông tìm gặp lãnh đạo công ty để yêu cầu giải thích, song không có hướng xử lý do DN đứng trước nguy cơ giải thể. “Nghĩ đến tình nghĩa nhiều năm, tôi không khởi kiện. Nhưng hậu quả là khi nghỉ việc, tôi không được hưởng bất kỳ chế độ nào. Nay ngoài 60 tuổi, không có lương hưu, tôi vẫn phải lao động kiếm sống trong khi sức khỏe giảm sút, thu nhập bấp bênh” – ông Hùng bày tỏ.

Tương tự, sau nhiều năm làm việc tại Công ty TNHH Sản xuất – Thương mại – Dịch vụ Kính Phú Phong, đến năm 2023, khi đi khám bệnh và bị từ chối thẻ BHYT, ông T.Đ.V (sinh năm 1961) mới biết DN không đóng BHXH, BHYT, BHTN cho NLĐ trong suốt giai đoạn 2019-2023.

Cùng với việc bị nợ hơn 54 triệu đồng tiền lương, ông V. nghỉ việc và khởi kiện DN. Tháng 8-2024, TAND quận Tân Bình (cũ) ra quyết định công nhận thỏa thuận: DN phải trả nợ lương trước ngày 31-12-2024, hoàn tất nghĩa vụ BHXH trước ngày 31-1-2025. Tuy nhiên, DN không thực hiện, tiếp tục trì hoãn dù cơ quan thi hành án đã vào cuộc.

Hiện DN đã ngừng hoạt động, khiến ông V. đối mặt nguy cơ mất trắng 5 năm đóng BHXH và không đủ điều kiện hưởng lương hưu khi đã gần 60 tuổi. “Tôi tuân thủ đầy đủ quy định pháp luật, nhưng quyền lợi vẫn không được bảo vệ. Tôi mong có giải pháp đủ mạnh để xử lý dứt điểm tình trạng DN nợ BHXH” – ông nói.

Không thể để NLĐ gánh hậu quả

Theo BHXH TP HCM, đến ngày 9-4, có 27.852 đơn vị chậm đóng BHXH từ 3 tháng trở lên, nhiều DN nợ kéo dài với số tiền lớn. Trên phạm vi cả nước, đến cuối năm 2025, tỉ lệ chậm đóng chiếm khoảng 3% số phải thu; trong đó khoảng 4.000 tỉ đồng thuộc nhóm khó thu hồi (DN phá sản, giải thể hoặc không còn người đại diện pháp luật), ảnh hưởng đến khoảng 206.000 NLĐ. Hơn 125.000 người chưa được giải quyết chế độ do quá trình tham gia bị gián đoạn.

Góp ý tại hội nghị phản biện xã hội đối với dự thảo Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHXH do Tổng LĐLĐ Việt Nam tổ chức mới đây, ông Đỗ Văn Thức, Phó trưởng Ban Công tác Công đoàn LĐLĐ TP Hải Phòng, cho rằng bảo vệ quyền lợi BHXH cho NLĐ là yêu cầu cấp bách. Nguyên tắc của BHXH là “cùng đóng – cùng hưởng – chia sẻ rủi ro”, nên không thể để NLĐ gánh toàn bộ hậu quả khi đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ.

Từ đó, ông đề xuất nghiên cứu thiết lập cơ chế dự phòng rủi ro trong hệ thống BHXH. Nguồn quỹ này có thể hình thành từ phần trích lập hoặc tiền xử phạt DN vi phạm, nhằm chi trả tạm thời cho NLĐ đủ điều kiện nhưng bị gián đoạn quyền lợi. Tuy nhiên, việc xây dựng cần dựa trên tính toán cụ thể về số lượng đối tượng, quy mô chi và khả năng cân đối quỹ.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Thanh Tùng, Phó Chủ tịch Công đoàn Xây dựng Việt Nam, cho rằng nếu không có cơ chế xử lý kịp thời, tình trạng NLĐ bị gián đoạn quyền lợi sẽ làm suy giảm niềm tin vào chính sách BHXH, đồng thời gia tăng xu hướng rút BHXH một lần.

Bên cạnh phương án lập quỹ dự phòng, nhiều chuyên gia đề xuất cơ chế “tạm ứng quyền lợi” trong khuôn khổ hiện hành. Theo đó, cơ quan BHXH có thể chi trả trước cho NLĐ đủ điều kiện, sau đó truy thu từ DN hoặc sử dụng tiền phạt để hoàn trả. Giải pháp này giúp tránh phát sinh thêm quỹ mới nhưng vẫn bảo đảm quyền lợi kịp thời.

Theo bà Nguyễn Hồng Vân, quản lý nhân sự tại một DN ở TP HCM, giải pháp tài chính chỉ mang tính hỗ trợ trước mắt; về lâu dài, cần tăng cường quản trị, minh bạch dữ liệu và siết chặt thực thi pháp luật để xử lý triệt để tình trạng nợ BHXH.