Bánh chưng cân bằng âm – dương, vì sao vẫn dễ thành ‘gánh nặng’ ngày Tết?

Bánh chưng từ lâu đã trở thành biểu tượng ẩm thực không thể thiếu mỗi dịp xuân về. Tuy nhiên, dưới góc nhìn dược thiện của y học cổ truyền, đây không chỉ là món ăn truyền thống mà còn có thể được lý giải dựa trên tính vị nguyên liệu, cách chế biến và sự phù hợp với thể chất, thời tiết.

Sự phối hợp âm – dương trong từng nguyên liệu

Theo các bác sĩ khoa dinh dưỡng Bệnh viện Y học cổ truyền TP.HCM, dược thiện không xem bánh chưng là bài thuốc điều trị, mà đánh giá món ăn theo nguyên tắc âm – dương, hàn – nhiệt và tác động lên tỳ vị. Bánh gồm những thành phần quen thuộc nhưng lại có sự cân bằng đáng chú ý. 

Gạo nếp (nhu mễ) có vị ngọt, tính ấm, quy kinh tỳ – vị, giúp bổ tỳ ích khí, sinh lực. Đây là nguồn năng lượng dồi dào, phù hợp thời điểm cuối đông – đầu xuân khi cơ thể cần giữ ấm. Tuy nhiên, gạo nếp dễ sinh thấp, gây đầy bụng nếu ăn nhiều hoặc ở người tỳ vị hư yếu.

Đậu xanh (lục đậu) vị ngọt, tính mát, có tác dụng thanh nhiệt, giải độc nhẹ. Trong cấu trúc món ăn, đậu xanh giúp điều hòa, làm dịu bớt tính ấm của gạo nếp và thịt.

Thịt heo có vị ngọt, mặn, tính bình, tác dụng bổ huyết, dưỡng âm. Tuy vậy, phần mỡ nếu dùng nhiều có thể sinh đàm thấp.

Lá dong mang tính mát, chủ yếu giúp bảo vệ thực phẩm và giữ mùi vị, đồng thời góp phần làm món ăn bớt “nóng”. Gia vị như muối, tiêu được dùng vừa phải để điều vị và hỗ trợ tiêu hóa, trong đó tiêu có tính ấm, giúp hành khí nhẹ.

Xét tổng thể, bánh chưng là sự phối hợp giữa ấm – mát – bình, tạo nên món ăn khá cân bằng về âm dương nếu dùng với lượng hợp lý.

Những ai cần thận trọng với bánh chưng?

Theo quan điểm dược thiện, bánh chưng là món ăn bổ dưỡng theo mùa, thích hợp trong bối cảnh khí hậu lạnh và sinh hoạt ngày Tết. Cách chế biến nấu chín kỹ, đun lâu cũng phù hợp nguyên tắc dưỡng sinh Đông y: ăn chín, ăn ấm để dễ tiêu hóa và hấp thu.

Tuy nhiên, đây không phải món ăn dành cho sử dụng hằng ngày. Do chứa nhiều nếp và thịt mỡ, bánh chưng dễ gây đầy bụng, khó tiêu nếu ăn liên tục nhiều ngày.

Kinh nghiệm dân gian ăn bánh chưng kèm dưa hành, củ kiệu thực tế rất phù hợp với nguyên tắc Đông y. Vị cay, chua nhẹ của dưa hành giúp tiêu thực, hóa tích, giảm ngán và hỗ trợ tiêu hóa món ăn nhiều tinh bột, chất béo. 

Dưới góc độ dinh dưỡng và dược thiện, không phải ai cũng hợp với bánh chưng.

Người mắc đái tháo đường cần đặc biệt lưu ý vì gạo nếp có thể làm tăng đường huyết sau ăn. Nếu ăn, chỉ nên ăn lượng nhỏ, kết hợp rau xanh và theo dõi đường huyết.

Người suy thận mạn, nhất là từ giai đoạn 3 trở lên, không nên dùng thường xuyên do hàm lượng đạm và năng lượng cao; cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị.

Người tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu nên hạn chế vì món ăn chứa nhiều mỡ và muối. Người tiêu hóa kém, tỳ vị hư yếu, trẻ nhỏ, người cao tuổi cũng nên ăn ít, hâm nóng kỹ trước khi dùng.

Những người có biểu hiện “thể nhiệt” như nóng trong, táo bón, miệng khô, nổi mụn cũng không nên ăn nhiều bánh chưng trong thời gian ngắn.