Bí ẩn loài “kỳ lân Châu Á”

Giữa đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ, nơi những cánh rừng nguyên sinh ôm ấp bao huyền thoại, có một loài thú được mệnh danh là biểu tượng của sự huyền bí, thuần khiết, đó là loài sao la – còn được biết đến với cái tên mỹ miều “kỳ lân châu Á”.

“Kỳ lân châu Á” – Loài thú bí ẩn, dễ bị tổn thương

Năm 1992, thế giới bảo tồn bỗng chấn động bởi một tin tức hiếm có. Tại Vườn Quốc gia Vũ Quang (tỉnh Hà Tĩnh), kết quả hợp tác giữa các nhà khoa học Việt Nam và Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới (WWF) đã mang đến một phát hiện lịch sử: một loài thú móng guốc lớn hoàn toàn mới. Sự xuất hiện của sao la được ví như “phép màu của Trường Sơn”, bởi lẽ, suốt hơn 50 năm trước đó, giới khoa học chưa từng ghi nhận một loài thú lớn nào mới được tìm thấy.

Sao la mang vẻ ngoài thanh thoát, đôi sừng ngắn, thẳng, song song đầy đặc trưng, cùng ánh mắt hiền hòa. Nó nhanh chóng trở thành biểu tượng của rừng già, được ưu ái gọi bằng cái tên mỹ miều “kỳ lân Châu Á”.

Ngay sau phát hiện, niềm vui đi kèm với nỗi lo thường trực. Dữ liệu ban đầu chỉ ra rằng chỉ có khoảng 20 cá thể sao la sinh sống dọc theo dãy Trường Sơn, trải dài trên biên giới Việt – Lào. Sự quý hiếm này cũng đồng nghĩa với nguy cơ tuyệt chủng rất cao. Trong thời gian ngắn, sao la đã được xếp vào danh mục “cực kỳ nguy cấp” trong Sách đỏ IUCN và Sách đỏ Việt Nam, đặt ra yêu cầu cấp thiết về công tác bảo tồn.

Kể từ cột mốc 1992, những thông tin về sao la trở nên thưa thớt, giống như những đốm sáng lẻ loi giữa rừng sâu hun hút, khiến cho việc nghiên cứu và bảo tồn càng trở nên khó khăn. Hành trình tìm kiếm bằng chứng về sự tồn tại của “kỳ lân châu Á” đầy gian nan và cả những khoảnh khắc bi thương.

Năm 1998, các nhà khoa học ghi lại được hình ảnh sao la trong tự nhiên tại Vườn Quốc gia Pù Mát (Nghệ An), nhưng cá thể này chết chỉ sau vài tuần. Năm 2010, tại tỉnh Borikhamxay (Lào), một con sao la bị người dân bắt gặp và mang về làng, nhưng nó không thể sống sót quá 3 tuần. Những sự kiện đau lòng này càng khẳng định sự mong manh của loài thú này trước tác động của con người và môi trường.

Tháng 7-2013, tại một khu rừng hẻo lánh thuộc tỉnh Quảng Nam (nay là TP Đà Nẵng), WWF Việt Nam và Chi cục Kiểm lâm Quảng Nam đã ghi nhận được hình ảnh một cá thể sao la quý hiếm qua phương thức đặt bẫy ảnh. Đây là minh chứng về sự hiện diện của loài thú này.

Nhưng kể từ đó, một khoảng lặng kéo dài đã bao trùm đại ngàn. Hàng trăm chiếc bẫy ảnh đã được giăng khắp các khu rừng trên dãy Trường Sơn, nhưng “kỳ lân châu Á” vẫn biệt tăm vô ảnh. Mười hai năm ròng rã, không một hình ảnh, không một bằng chứng xác thực nào được ghi nhận. Điều này khiến cho công tác bảo tồn đứng trước thách thức lớn, bởi việc bảo tồn một loài mà không có bằng chứng về sự tồn tại đã khiến nhiều người đặt câu hỏi nghi ngờ.

Niềm tin “kỳ lân châu Á” – sao la – vẫn còn tồn tại ở rừng Đà Nẵng

Để giữ lấy “linh hồn” của Trường Sơn, năm 2012, Khu bảo tồn Sao la Quảng Nam (nay thuộc TP Đà Nẵng) đã được thành lập, nằm giữa vùng rừng giáp ranh Quảng Nam – Thừa Thiên Huế với tổng diện tích 15.486 ha. Khu bảo tồn này là một phần của mạng lưới bảo vệ lớn hơn, tiếp giáp với Khu bảo tồn Sao la Huế, tạo thành một vùng lõi đa dạng sinh học trọng điểm toàn cầu. Nơi đây vẫn còn giữ được hệ sinh thái rừng giàu và trung bình thường xanh, là nhà của 39 loài thú, 140 loài chim và hàng trăm loài thực vật quý hiếm khác.

Sao la là loài cốt lõi để hình thành khu bảo tồn này. Tuy nhiên, việc tìm được sao la giữa rừng là một hành trình đầy gian nan. Ông Lê Hoàng Sơn, Giám đốc Ban quản lý rừng đặc dụng TP Đà Nẵng kiêm phụ trách Khu bảo tồn Sao la Quảng Nam, cho biết kể từ tháng 7-2013 đến nay, dù đã có nhiều nỗ lực, nhưng lực lượng chức năng vẫn chưa ghi nhận được bất kỳ hình ảnh nào về sao la trong lâm phận quản lý.

Công tác giám sát được thực hiện quanh năm với hai phương pháp chính là bẫy ảnh theo lưới và bẫy ảnh chủ đích, nhưng rừng quá rộng, người quá ít. Khoảng 100 chiếc bẫy ảnh hiện có được ví như “muối bỏ bể” giữa hàng chục ngàn ha rừng nguyên sinh.

Tại khu bảo tồn, hàng chục cán bộ bảo vệ rừng như những “hiệp sĩ” của rừng Trường Sơn, năm này qua năm khác vẫn bám rừng, gỡ bẫy, ghi chép từng dấu vết trong cuộc tìm kiếm thầm lặng và kiên trì.

Anh Nguyễn Chánh Thi, cán bộ bảo vệ rừng Khu bảo tồn Sao la Quảng Nam, cho biết anh đã thực hiện hàng chục cuộc bẫy ảnh ở những nơi tiềm năng nhất. Qua đó, đã ghi nhận được hình ảnh các loài thú quý hiếm như mang Trường Sơn, thỏ vằn, trĩ sao, tê tê… nhưng chưa lần nào “bẫy” thành công hình ảnh của sao la.

Giữa mịt mù rừng núi Trường Sơn, câu hỏi về sự tồn tại của sao la vẫn là một bí ẩn lớn. Có thể, “kỳ lân châu Á” vẫn đang lặng lẽ sinh sống, tránh xa ánh mắt con người trong những hẻm núi sâu. Dẫu chưa có bằng chứng cụ thể sau 12 năm, niềm tin vào sự hiện diện của nó chưa bao giờ tắt. Nó được củng cố thông qua các dấu hiệu và dấu vết mà lực lượng tuần tra ghi nhận được tại hiện trường.

Dấu vết sao la vào tháng 4- 2023

Ông Lê Hoàng Sơn kể lại, tháng 4-2023, một phụ nữ ở xã Bhalêê, huyện Tây Giang cũ, phát hiện một con vật rất giống sao la đứng cách bà chỉ 5-7 m. Khi nghe mô tả, các cán bộ bảo tồn đều khẳng định những đặc điểm bà nêu – sừng ngắn, thẳng, ánh mắt đen sáng – trùng khớp với đặc điểm của sao la.

“Trong lòng anh em lúc đó rất nôn nao, sung sướng và hy vọng thông tin đó là chính xác” – ông Sơn nhớ lại. Dù những nỗ lực tái phát hiện sau đó không mang lại kết quả, nhưng những lời kể như thế, dù đến chậm, vẫn là manh mối quý giá để họ tiếp tục hành trình.

Theo ông Lê Hoàng Sơn, dù chưa thể tái phát hiện được hình ảnh của sao la, nhưng sự ra đời và tồn tại của Khu Bảo tồn Sao la Quảng Nam đã tạo nên một bức tường vững chắc để bảo vệ hệ sinh thái rừng Trường Sơn. 

Công tác bảo tồn tại đây đang được các tổ chức quốc tế như WWF đánh giá có hiệu quả, với điểm số quản lý năm sau luôn cao hơn năm trước trong hơn một thập niên qua. 

Sao la, dù chưa xuất hiện, đã trở thành một “chỉ thị” vô hình, là lý do để giữ chân hàng chục cán bộ bảo vệ rừng bám trụ ngày đêm. Chính nhờ sự quyết tâm tìm kiếm và bảo vệ “kỳ lân” mà hàng chục ngàn ha rừng nguyên sinh đã được giữ nguyên vẹn. Các nỗ lực tuần tra, gỡ bẫy được thực hiện liên tục đã ngăn chặn được các hành vi săn bắt, khai thác trái phép.