Bí ẩn màu sắc: Vì sao động vật có vú hiếm khi rực rỡ như chim và cá?

Nhiều loài chim, cá và bò sát sở hữu những màu sắc rực rỡ như hồng neon, xanh lam hay tím đậm. Trong khi đó, phần lớn động vật có vú lại chỉ mang các gam màu đơn giản như nâu, xám, đen hoặc trắng.

Theo nhà sinh học tiến hóa Matthew Shawkey, làm việc tại Đại học Ghent (Bỉ), màu sắc ở động vật thường được tạo ra theo hai cơ chế chính: sắc tố và màu cấu trúc.

Sắc tố có trong da, lông hoặc vảy của động vật, hấp thụ và phản xạ ánh sáng để tạo ra màu sắc. Màu cấu trúc được tạo ra bởi các cấu trúc siêu nhỏ ở cấp độ nano trên bề mặt da, lông hoặc vảy, khiến ánh sáng bị biến dạng và tạo ra những màu sắc rực rỡ, óng ánh.

Tuy nhiên, động vật có vú gần như không sử dụng hai cơ chế này, theo trang LiveScience ngày 8-3.

Trong số nhiều loại sắc tố tạo màu ở động vật như carotenoid, porphyrin hay pterin, động vật có vú hầu như chỉ sử dụng melanin.

Melanin tạo ra các màu phổ biến như đen, nâu hoặc xám. Khi melanin vắng mặt, lông sẽ có màu trắng tương tự như trường hợp của gấu trúc hay ngựa vằn.

Ngoài ra, cấu trúc sợi lông của động vật có vú cũng hạn chế khả năng tạo màu. Khác với lông vũ của chim hay vảy của bò sát, lông thú có cấu trúc đơn giản hơn nên không thể sản xuất hoa văn ở cấp độ nano cần thiết cho màu cấu trúc.

Vì vậy, phần lớn động vật có vú không thể tạo ra những màu sắc óng ánh như chim hay cá.

Một vài ngoại lệ vẫn tồn tại. Chẳng hạn, loài khỉ đầu chó mandrill có màu đỏ và xanh lam nổi bật trên khuôn mặt. Tuy nhiên, các màu này chỉ xuất hiện ở vùng không có lông.

Trong khi đó, những mảng màu xanh trên lông của loài lười thực chất đến từ tảo sống trên lông, chứ không phải do cơ thể chúng tạo ra.

Các nhà khoa học cho rằng lịch sử tiến hóa cũng đóng vai trò quan trọng.

Khi động vật có vú đầu tiên xuất hiện, khủng long là những kẻ săn mồi thống trị. Để tránh bị phát hiện, tổ tiên của động vật có vú sống chủ yếu về đêm trong hơn 100 triệu năm.

Một nghiên cứu năm 2025 trên tạp chí Science đã phân tích các cấu trúc lưu trữ sắc tố trong hóa thạch động vật có vú từ kỷ Jura và Phấn trắng. Kết quả cho thấy tất cả các mẫu hóa thạch đều có màu nâu hoặc xám – những màu giúp ngụy trang tốt trong môi trường tối.

Lối sống ban đêm cũng ảnh hưởng đến thị giác màu của động vật có vú. Phần lớn chúng chỉ có thị giác lưỡng sắc, tức là chỉ có hai trong ba loại tế bào nón giúp nhận biết màu sắc trong mắt. Điều này khiến chúng khó phân biệt các màu như đỏ, cam, tím hay xanh ngọc.

Nếu các cá thể trong loài không nhìn thấy màu sắc rực rỡ thì việc tiến hóa những màu này cũng không mang lại nhiều lợi ích.