Chuyên gia bàn cách xây siêu đô thị thế hệ mới ở Việt Nam

Ngày 21/3, Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam tổ chức Hội thảo khoa học “Siêu đô thị thế hệ mới: Động lực tăng trưởng kinh tế và phát triển bền vững đô thị Việt Nam trong kỷ nguyên mới” tại Hà Nội.

Tại hội thảo, bà Trần Thu Hằng, Vụ trưởng Vụ Quy hoạch Kiến trúc (Bộ Xây dựng), cho biết những năm gần đây, đô thị hóa Việt Nam đã diễn ra với tốc độ nhanh, mạnh và có bước tiến vượt bậc.

Tuy nhiên, đi cùng những thành tựu đó, đô thị Việt Nam đang phải đối mặt với những thách thức lớn đó là áp lực hạ tầng, ô nhiễm môi trường, quá tải giao thông, chênh lệch vùng miền, biến đổi khí hậu và các yêu cầu mới về chuyển đổi số.

Toàn cảnh hội thảo (Ảnh: BTC).

Không phải cứ quy hoạch là thành

Theo bà Hằng, thực tiễn thế giới cũng cho thấy mô hình siêu đô thị truyền thống dựa trên tăng quy mô và không gian vật lý đang bộc lộ nhiều hạn chế và đặc biệt là vấn đề quá tải hạ tầng, suy giảm chất lượng môi trường và gia tăng chi phí xã hội.

“Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới, yêu cầu tăng trưởng cao và bền vững, việc hình thành các siêu đô thị thế hệ mới không chỉ là một xu hướng mà là một sự lựa chọn chiến lược nhằm tạo lập các cực tăng trưởng, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao vị thế của đô thị Việt Nam cũng như Việt Nam trong mạng lưới kinh tế khu vực và toàn cầu”, bà Hằng nhấn mạnh.

Theo các chuyên gia, siêu đô thị thế hệ mới không đơn thuần là sự mở rộng về quy mô, mà là một bước tiến hóa về chất lượng. Trong đó, con người và chất lượng sống trở thành trung tâm, thay thế cho tư duy phát triển dựa trên không gian vật lý thuần túy.

GS.TS.KTS Đỗ Hậu – Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam – cho rằng các đô thị truyền thống phát triển mạnh nhờ công nghiệp hóa và tăng trưởng dân số cơ học, nhưng cũng kéo theo nhiều hệ lụy như quá tải hạ tầng, ô nhiễm môi trường và thiếu không gian công cộng.

Bước sang thế kỷ XXI, trước tác động của toàn cầu hóa, cách mạng công nghiệp 4.0 và biến đổi khí hậu, các đô thị đang chuyển dịch sang mô hình mới: Thông minh hơn, bền vững hơn và lấy con người làm trung tâm. Ở đó, công nghệ số, hạ tầng thông minh và quản trị dữ liệu trở thành nền tảng cốt lõi.

Hà Nội mới đây lấy ý kiến người dân về quy hoạch tổng thể tầm nhìn 100 năm (Ảnh: Hà Nội).

Đồng quan điểm, PGS.TS. Lưu Đức Hải – Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam – cho rằng sự bùng nổ dân số cơ học tại các đô thị hạt nhân như Hà Nội và TPHCM đã tạo nên một áp lực khủng khiếp lên hệ thống hạ tầng giao thông vốn đã lỗi thời.

Tình trạng ùn tắc kéo dài, ô nhiễm môi trường và sự đứt gãy trong kết nối không gian đang trở thành những “rào cản” trực tiếp kìm hãm đà tăng trưởng kinh tế – xã hội.

Trước những thách thức đó, nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế như UN-Habitat, OECD (Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế) và Ngân hàng Thế giới… đã chuyển hướng nghiên cứu và phát triển mô hình siêu đô thị thế hệ mới, nhấn mạnh đến cấu trúc đa trung tâm, liên kết mạng lưới vùng, quản trị thông minh và phát triển bền vững.

Cấu trúc đa cực, đa trung tâm được nhắc đến

Theo ông Hải, siêu đô thị thế hệ mới là nơi chuẩn sống hiện đại được tái định nghĩa một cách toàn diện. Đây không đơn thuần là sự mở rộng về mặt vật lý hay quy mô dân số, mà là một bước chuyển mình tất yếu hướng tới quy hoạch đồng bộ, tích hợp không gian xanh, hạ tầng thông minh và hệ sinh thái tiện ích đa lớp.

Về mô hình, TS.KTS Trương Văn Quảng – Phó Tổng thư ký Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam (VUPDA) – đưa ra khung mô hình phát triển với các quan điểm: Chuyển từ mở rộng quy mô dân số sang nâng cao năng lực đô thị; phát triển mạng lưới đô thị quốc gia; phát triển cấu trúc đa trung tâm; đẩy mạnh chuyển đổi số; phát triển kinh tế dựa trên đổi mới sáng tạo; phát triển hạ tầng kết nối; đổi mới quản trị đô thị.

Mô hình này dựa trên 5 trụ cột: Chức năng kinh tế toàn cầu; kết nối hạ tầng và mạng lưới; hệ sinh thái đổi mới sáng tạo; phát triển bền vững; và quản trị đô thị thông minh.

Mô hình chùm đô thị hướng tâm và mạng lưới tại quy hoạch Thủ đô (Ảnh: Hà Nội).

TS.KTS Trương Văn Quảng cho rằng đây là mô hình phù hợp với bối cảnh Việt Nam hiện nay, khi quy mô dân số cần được lựa chọn tối ưu, hạ tầng đang phát triển, cấu trúc lãnh thổ trải dài và cần mô hình đa trung tâm.

Theo ông, nếu phát triển theo hướng này, Việt Nam sẽ đạt được các giá trị về kinh tế, kết nối, chất lượng sống, văn hóa, môi trường và quản trị.

Còn ở góc độ cấu trúc, ThS.KTS Lã Kim Ngân (Hội Kiến trúc sư Việt Nam), nguyên Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội, nhấn mạnh siêu đô thị thế hệ mới được định nghĩa không chỉ bằng quy mô mà bởi một hệ tiêu chí toàn diện từ cấu trúc đa cực, hạ tầng thông minh, bền vững môi trường đến chất lượng sống và khả năng chống chịu.

Mô hình “thành phố 15 phút”, cùng với các hệ sinh thái tích hợp như y tế – giáo dục – công viên – việc làm trong cùng một không gian, đang dần hình thành các cực phát triển mới.

Từ góc nhìn thị trường, bà Phạm Thị Miền – Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu đánh giá thị trường bất động sản Việt Nam (VARS IRE) – cho rằng mô hình “siêu đô thị thế hệ mới” được xem là lời giải mang tính cấu trúc. Khác với cách tiếp cận truyền thống, mô hình này dựa trên bốn trụ cột: đa trung tâm, liên kết vùng, hạ tầng đi trước và gắn bất động sản với nền kinh tế thực.

Cách phát triển này giúp phân bổ lại dân cư và dòng tiền, hình thành các “vùng giá” mới và giảm áp lực tăng giá tại khu vực trung tâm. Đồng thời, khi bất động sản gắn với việc làm, hạ tầng và dịch vụ, giá trị tài sản sẽ phản ánh đúng khả năng khai thác thực tế, thay vì phụ thuộc vào kỳ vọng đầu cơ.

Ở tầm rộng hơn, bà Miền cho rằng siêu đô thị không chỉ là một mô hình đô thị, mà còn là công cụ tái cấu trúc nền kinh tế, giúp phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn, thu hẹp chênh lệch vùng miền và tạo nền tảng cho tăng trưởng dài hạn.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa mô hình này, cần hội tụ nhiều điều kiện từ quy hoạch liên vùng, thể chế minh bạch, hạ tầng đi trước cho đến sự tham gia của các nhà phát triển có tiềm lực đủ mạnh.