Gác rừng trong những ngày xuân

Diện tích rừng mà một kiểm lâm viên phải phụ trách thường rất lớn. Theo quy định là 1.000 ha/người. Nhưng thực tế hiện nay, do sáp nhập các đơn vị hành chính và thiếu nhân lực, như địa bàn xã anh Giao quản lý (là 3 xã trước đây sáp nhập lại), hiện chỉ có 2 kiểm lâm viên phụ trách khoảng 7.000ha-8.000ha rừng tự nhiên.

Diện tích rất lớn, địa hình lại phức tạp, nhiều nơi là vách đá, khe suối hiểm trở, không có đường mòn, đi lại cực kỳ vất vả. Chuyến tuần tra có khi kéo dài nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày. Ba lô luôn có nước uống, lương khô, áo mưa, đèn pin, bản đồ, máy định vị.

Đi rừng không chỉ là sức lực, mà còn là kinh nghiệm. Nhìn vết chân, cành cây gãy, vệt đất xáo trộn… người kiểm lâm có thể đoán điều gì đã xảy ra.

Nhiều kiểm lâm cho biết, theo thời gian, họ không chỉ quen đường rừng mà còn ghi nhớ từng gốc cây già, từng con suối nhỏ, từng lối mòn do thú rừng tạo ra. Có những cánh rừng họ chứng kiến từ khi còn non đến khi tán rộng che trời. Chính sự gắn bó ấy giúp họ nhận ra những thay đổi rất nhỏ – điều mà bản đồ hay hình ảnh vệ tinh đôi khi không thể phản ánh đầy đủ.

Với diện tích rừng lớn, việc nắm bắt tình hình hiện nay có thêm sự hỗ trợ của công nghệ và tinh thần tự học của kiểm lâm. Các phần mềm chuyên ngành như FRMS trên nền QGIS được sử dụng để cập nhật diễn biến rừng hằng ngày, hằng tháng; các thiết bị bay không người lái giúp phát hiện sớm cháy rừng hoặc những khoảng rừng bị tác động.

“Hồi chúng tôi học đại học thì chưa có những công nghệ này, anh em phải tự mày mò học hỏi”, anh Giao chia sẻ.

Ông Tuấn bổ sung: “Rừng bây giờ khác nhiều so với những năm trước. Ngày trước, việc tuần tra chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và những con đường mòn quen thuộc. Nhiều khu vực đi cả ngày không gặp một ai. Bây giờ có thêm công nghệ hỗ trợ: bản đồ số, thiết bị định vị, phần mềm theo dõi diễn biến rừng. Những điểm nghi ngờ có thể được phát hiện sớm hơn.

Nhưng máy móc chỉ giúp một phần thôi. Giữ rừng vẫn phải là con người. Phải đi, phải gặp dân, phải nhìn tận nơi”.

Rừng bây giờ khác nhiều so với những năm trước. Ngày trước, việc tuần tra chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và những con đường mòn quen thuộc. Nhiều khu vực đi cả ngày không gặp một ai. Bây giờ có thêm công nghệ hỗ trợ: bản đồ số, thiết bị định vị, phần mềm theo dõi diễn biến rừng. Những điểm nghi ngờ có thể được phát hiện sớm hơn.

Anh Giao khẳng định: “Máy móc không thể thay con người xuống tận nhà dân để tuyên truyền, vận động bà con tham gia bảo vệ rừng hay hướng dẫn họ kỹ thuật trồng rừng, chăm sóc rừng. Khi có sai phạm, chúng tôi vẫn phải trực tiếp có mặt để đo đạc trực quan, tính toán và làm việc với người dân. Sự gắn bó giữa kiểm lâm và nhân dân chính là lá chắn tốt nhất để bảo vệ rừng bền vững”.

Có những vụ việc nếu chỉ nhìn trên bản đồ sẽ không thấy gì bất thường, nhưng khi vào tận nơi mới phát hiện dấu hiệu nhỏ: lối mòn mới, gốc cây bị chặt dở, bãi đất vừa bị xáo trộn. Chi tiết rất nhỏ, nhưng nếu không để ý, có thể dẫn đến hậu quả lớn.

Có lần, trong chuyến tuần tra cuối mùa khô, tổ của anh Giao phát hiện đám khói nhỏ bốc lên từ sườn đồi phía xa. Thoạt nhìn, đó chỉ là vệt khói rất mảnh, gần như lẫn vào màu trời. Nhưng với người quen rừng, chỉ cần nhìn đặc điểm sợi khói là biết có điều không bình thường.

Cả tổ lập tức men theo sườn dốc đi về phía đó. Đường không có lối mòn, cây bụi rậm, nhiều đoạn phải cúi người chui qua tán cây thấp. Khi đến nơi, họ phát hiện đám cháy nhỏ do người dân đốt thực bì để làm nương. Lửa chưa lan rộng, nhưng nếu chỉ chậm vài giờ, gió lên là cả khoảnh rừng có thể bị thiêu rụi.

Việc như vậy không hiếm. Phần lớn vụ cháy rừng không bắt đầu từ đám cháy lớn, mà từ những tàn lửa nhỏ. Kiểm lâm không chỉ dập tắt đám cháy, mà còn phải giải thích, vận động, nhắc nhở để người dân hiểu và thay đổi thói quen. Có những buổi nói chuyện kéo dài hàng giờ trong căn nhà sàn nhỏ, bên bếp lửa, đan xen giữa những câu chuyện mùa màng, cuộc sống.

Công việc ấy không có trong báo cáo tuần tra, nhưng lại là phần quan trọng nhất của nghề giữ rừng.

Trong khi những bước chân âm thầm ấy vẫn đều đặn giữa rừng sâu, bức tranh chung của ngành lâm nghiệp năm 2026 cho thấy những thách thức ngày càng rõ nét.

Năm 2026 mở đầu trong bối cảnh đặc biệt. Chỉ một năm trước đó, nhiều đợt mưa lớn, lũ lớn xảy ra trên diện rộng ở các vùng bắc, trung và nam của đất nước. Gần đây, cơ quan khí tượng tiếp tục cảnh báo thời tiết cực đoan; tại một số khu vực vùng cao phía bắc như Hà Giang, Sa Pa đã xuất hiện băng tuyết. Sau những đợt băng giá, thảm thực vật và rừng rất dễ bị “bỏng lạnh”, suy yếu sinh khối, làm gia tăng nguy cơ cháy rừng khi bước vào thời kỳ hanh khô.

Theo ông Nguyễn Hữu Thiện, Phó Cục trưởng Lâm nghiệp và Kiểm lâm (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), hiện nay nhiều khu vực đang được cảnh báo cháy rừng ở cấp 4 và cấp 5 – mức nguy hiểm và cực kỳ nguy hiểm – tập trung tại các tỉnh miền núi phía bắc, một số địa phương khu vực tây nguyên và nam trung bộ. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt, yêu cầu đặt ra là phải chủ động phân bổ nguồn lực, tăng cường giải pháp phòng ngừa, đặc biệt với rừng phòng hộ và rừng đặc dụng – những “lá chắn” sinh thái của quốc gia.

Quan điểm xuyên suốt của ngành lâm nghiệp là “phòng ngừa là chính, phát hiện sớm, chữa cháy kịp thời, khẩn trương”, nhằm giảm thiểu tối đa thiệt hại nếu xảy ra cháy rừng. Bước sang năm 2026, dưới sự chỉ đạo của lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cùng sự vào cuộc sớm của chính quyền địa phương sau khi kiện toàn mô hình chính quyền cơ sở hai cấp, nhiều tỉnh, thành phố đã ban hành chỉ thị chuyên đề về tăng cường quản lý, bảo vệ rừng và phòng cháy, chữa cháy rừng trong mùa khô 2025-2026.

Ở những cánh rừng ven biển, nguy cơ không chỉ là cháy mà còn là xâm nhập mặn, sóng lớn và sạt lở bờ biển – những yếu tố đe dọa trực tiếp đến hệ sinh thái rừng ngập mặn. Trong khi đó, các khu vực rừng ngập phèn như U Minh Hạ, U Minh Thượng và vùng đất ngập nước Tràm Chim đang được cảnh báo cháy rừng ở cấp cao. Các địa phương đã xây dựng phương án cụ thể, quán triệt phương châm “bốn tại chỗ”, bảo đảm lực lượng, phương tiện, hậu cần và chỉ huy tại chỗ, sẵn sàng xử lý khi có tình huống phát sinh.

Tuy nhiên, như ông Nguyễn Hữu Thiện nhấn mạnh, trong kỷ nguyên số, quản lý rừng không thể chỉ dựa vào sức người. Phần lớn diện tích rừng nằm ở vùng sâu, vùng xa, địa hình hiểm trở; việc tuần tra hoàn toàn bằng sức người trong điều kiện địa bàn rộng, phức tạp là hết sức khó khăn. Vì vậy, chuyển từ phương thức quản lý truyền thống sang ứng dụng công nghệ cao là hướng đi tất yếu.

Hiện nay, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã có đơn vị chuyên trách về viễn thám, trực tiếp thu nhận, phân tích dữ liệu ảnh vệ tinh để hỗ trợ các cơ quan thực hiện nhiệm vụ quản lý tài nguyên rừng. Từ nguồn dữ liệu này, ngành lâm nghiệp từng bước ứng dụng IoT, phần mềm chuyên dụng, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm tại những khu vực trọng điểm, phát hiện các “điểm nóng” ngay từ giai đoạn ban đầu.

Những công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI), mô hình toán học mô phỏng kịch bản cháy rừng đang được nghiên cứu, triển khai, nhằm nâng cao năng lực dự báo, điều hành và tổ chức lực lượng khi xảy ra sự cố. Trong chiến lược 5 đến 10 năm tới, ngành nông nghiệp định hướng xây dựng các trung tâm chỉ huy phòng cháy, chữa cháy rừng ở cấp Bộ và tại những vùng thường xuyên xảy ra cháy rừng, tích hợp dữ liệu, công nghệ giám sát và điều hành thống nhất.

Dẫu vậy, ở tuyến đầu, lực lượng kiểm lâm tại nhiều địa phương vẫn còn mỏng. Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, trong giai đoạn đầu có thể xuất hiện những vướng mắc do quá trình chuyển đổi tổ chức, cơ chế vận hành chưa thật sự nhuần nhuyễn. Nguyên tắc “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm” đang từng bước được triển khai đồng bộ, song áp lực lên cán bộ cơ sở vẫn rất lớn.

Những chuyến tuần tra của những người kiểm lâm như anh Giao và Hạt Kiểm lâm số 6 vì thế không chỉ là nhiệm vụ thường nhật, mà còn là một mắt xích trong bức tranh lớn hơn – bức tranh về một hệ thống quản lý rừng đang chuyển mình trước biến đổi khí hậu và yêu cầu phát triển bền vững. Khi một đám khói nhỏ được phát hiện kịp thời trên sườn đồi, phía sau đó là cả hệ thống cảnh báo, chỉ đạo và chính sách đang vận hành.

Giữ rừng hôm nay không còn là câu chuyện của một Hạt kiểm lâm hay một tỉnh. Đó là bài toán quốc gia về an ninh sinh thái, về phát triển bền vững và về trách nhiệm với các thế hệ tương lai.