Năm Ngọ kể chuyện cá ngựa bố mang thai

Kho báu đại dương đang cạn dần

Theo các nhà nghiên cứu, trong 3 loài cá ngựa phổ biến tại Phú Quốc (cá ngựa gai, cá ngựa chấm, cá ngựa đen), cá ngựa đen được xem là loài đặc hữu, phân bố tập trung ở vùng biển khu vực Hàm Ninh, Bãi Thơm, Gành Dầu và An Thới.

Đây cũng là loài có tên trong danh sách sinh vật quý hiếm, nguy cơ tuyệt chủng rất lớn được ghi nhận trong Sách đỏ Việt Nam và đưa vào Phụ lục II Công ước CITES từ năm 2004.

Cá ngựa đen sinh sống chủ yếu tại các rạn san hô, thảm cỏ biển, nơi chúng dùng chiếc đuôi cong đặc trưng để neo mình trước dòng chảy. Sắc màu của chúng biến đổi linh hoạt: đen tuyền, vàng nhạt, nâu đỏ, đôi khi ngả kem, tùy môi trường và giới tính. Chính khả năng ngụy trang siêu hạng khiến cá ngựa đen dễ hòa vào hệ sinh thái.

Tuy nhiên, ô nhiễm nước thải, rác ven biển, hoạt động đánh bắt thủy sản khiến san hô – nơi trú ẩn của cá ngựa bị phá vỡ, nguồn thức ăn giảm mạnh. Bên cạnh áp lực môi trường, tập quán tiêu thụ cá ngựa cũng là nguyên nhân đẩy loài sinh vật này vào nguy cơ tuyệt chủng. 

Phú Quốc từng xem cá ngựa là một loại đặc sản biển. Khách du lịch đến đảo, ai cũng muốn mua một đôi cá ngựa “đặc trưng Phú Quốc” mang về. Việc này càng gây cạn kiệt quần thể cá ngựa trong tự nhiên. Các báo cáo ghi nhận từ năm 2011, quần thể cá ngựa đen tại Phú Quốc đã giảm trên 50% chỉ trong một thập niên, con số đủ gây ra nỗi lo lớn mọi nhà bảo tồn.

Những “ông bố mang thai”

Cá ngựa là loài duy nhất trong thế giới động vật mà… con đực mang thai. Trong quá trình giao phối, cá cái chủ động gửi trứng vào chiếc túi ở bụng cá đực. Sau đó, cá ngựa đực tự thụ tinh cho những quả trứng này rồi mang thai. Phôi thai được nuôi dưỡng hơn 24 ngày. 

Trong quá trình đó, cá ngựa đực cung cấp dưỡng chất, ô xy, bảo vệ miễn dịch và loại bỏ chất thải cho con non – gần giống như một tử cung hoàn chỉnh của người mẹ. 

Chính bản năng sinh học đặc biệt này khiến cá ngựa trở nên dễ tổn thương. Việc đánh bắt quá mức cá thể cá ngựa đực đồng nghĩa với việc xóa đi toàn bộ lứa cá con trong bụng.

Mỗi lần sinh sản, có khoảng 2.000 cá ngựa con ra đời. Các nghiên cứu cho thấy chỉ có khoảng 5/1.000 cá con sống sót, do sau khi sinh, cá con nhanh chóng trở thành thức ăn cho các loài khác. Số lượng con non ít, thời gian chăm sóc dài, lại thêm đặc tính thủy chung một bạn tình nên khi mật độ quần thể suy giảm, việc tìm bạn mới của cá ngựa trở nên vô cùng khó khăn.

Ngoài ra, cá ngựa là loài bơi lội kém, phạm vi sống rất nhỏ, nên việc săn bắt mồi cũng hạn chế. Thức ăn của cá ngựa bột chủ yếu là ấu trùng của nhóm động vật phiêu sinh. 

Cá ngựa là loài vật có tập tính săn mồi phục kích và tiêu thụ chủ yếu các loại mồi sống, di động. Khi kiếm ăn trong cột nước, chúng đợi đến khi con mồi đến gần miệng rồi hút vào bụng. 

Khi môi trường biến đổi, cá ngựa không đủ khả năng di cư đến nơi sống mới, càng khiến chúng trở thành nạn nhân của biến đổi khí hậu, nước biển nóng lên, a xít hóa đại dương và bị khai thác.

Trước nguy cơ cạn kiệt nguồn cá ngựa tự nhiên, lãnh đạo tỉnh An Giang (trước đây là Kiên Giang) đã phê duyệt dự án “Thu thập, lưu giữ, bảo tồn nguồn gien cá ngựa, trong giai đoạn 2021 – 2025” và giao cho Trường ĐH Kiên Giang triển khai. 

Kết quả, sau đó, có hàng trăm con cá ngựa nuôi dưỡng từ dự án được thả ra thảm cỏ biển của Vườn quốc gia Phú Quốc để bảo tồn. 

Hiện nay, nhóm nghiên cứu của thạc sĩ Phạm Minh Tứ cùng các cộng sự tại Trường ĐH Kiên Giang tiếp tục nghiên cứu nhằm khai thác, bảo tồn và phục hồi nguồn gien cá ngựa đen tự nhiên. Khi nguồn giống được chủ động, nhu cầu tiêu thụ không còn dựa vào khai thác tự nhiên, từ đó giảm áp lực săn bắt cá ngựa ngoài tự nhiên.

Theo thạc sĩ Phạm Minh Tứ, cá ngựa đen là loài có giá trị kinh tế, giống như những loài cá ngựa khác chúng có chứa các thành phần sinh hóa cao, có lợi cho sức khỏe con người như enzyme sinh tổng hợp prostaglandin – chất đóng vai trò điều hòa thần kinh, hormone và hệ miễn dịch. Các a xít amin thiết yếu như lysine, histidine, threonine, phenylalanine, valine, methionine, leucine, isoleucine đều có trong cá ngựa. 

Đặc biệt, ở cá ngựa đen, hàm lượng các a xít amin cần thiết cho sự tăng trưởng của trẻ em như histidine, arginin và methionin rất cao. Cá ngựa đen thường phân bố nhiều ở vùng biển thuộc Kiên Giang cũ và Nha Trang, tập trung ở các vùng sinh thái như thảm cỏ biển hoặc rừng ngập mặn và vùng rạn san hô.

Sự hồi sinh của cá ngựa không chỉ có ý nghĩa bảo tồn một loài quý hiếm, mà còn là giữ lại một mắt xích quan trọng của hệ sinh thái biển, một biểu tượng văn hóa – sinh học đặc trưng của “đảo ngọc”. 

Nếu không có cá ngựa, Phú Quốc mất đi những “ông bố mang thai” mong manh, từng song hành cùng san hô, thảm cỏ biển hàng trăm năm và mất đi một phần bản sắc tự nhiên quý giá.