Nghị quyết 79 về phát triển kinh tế nhà nước: Nền tảng để doanh nghiệp nhà nước dẫn dắt phát triển

Nhận định này được TS NGUYỄN MINH THẢO (Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế – tài chính) đưa ra trong cuộc trao đổi với Tuổi Trẻ.

Bà Thảo nói nghị quyết 79 của Bộ Chính trị đã định hình một khái niệm rõ ràng và bao trùm hơn là phát triển kinh tế nhà nước, bao gồm các chủ thể như doanh nghiệp nhà nước (DNNN), tổ chức tín dụng nhà nước, các đơn vị sự nghiệp công lập, và các nguồn lực nhà nước như đất đai, tài nguyên, kết cấu hạ tầng, ngân sách nhà nước, dự trữ quốc gia, quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách.

Tái cấu trúc toàn diện DNNN

* Thưa bà, nghị quyết đặt mục tiêu đến năm 2030 có 50 DNNN thuộc nhóm 500 doanh nghiệp (DN) lớn nhất Đông Nam Á và có 1 – 3 DNNN thuộc nhóm 500 DN lớn nhất toàn cầu liệu có quá sức, và cần giải pháp gì để đạt được?

– DNNN là một chủ thể quan trọng cấu thành kinh tế nhà nước và mục tiêu đến năm 2030 có 50 DNNN thuộc nhóm 500 DN lớn nhất Đông Nam Á, 1 – 3 DNNN thuộc nhóm 50 DN lớn nhất toàn cầu cho thấy mong muốn tập trung nguồn lực để phát triển một số DNNN quy mô lớn có vai trò dẫn dắt, định hướng, thu hút sự tham gia của các DN khác.

Điều này cũng khẳng định chủ trương ngoài tập trung phát triển kinh tế tư nhân, Bộ Chính trị cũng muốn thúc đẩy phát triển khu vực DNNN theo hướng tập trung vào một số DNNN trong các ngành, lĩnh vực then chốt, ngành công nghiệp chiến lược để tạo ra sự dẫn dắt, kích hoạt sự phát triển kinh tế. Đây là một xu hướng phù hợp nhằm tạo ra thế cân bằng trong phát triển DN, trong đó có DN tư nhân lớn, DNNN lớn dẫn dắt sự phát triển.

* Nhìn vào bức tranh hoạt động của DNNN hiện nay, bà thấy ngành nào các DNNN có thể vươn tầm, nên ưu tiên đầu tư trong những năm tới?

– Chúng ta đang có rất nhiều tập đoàn nhà nước quy mô lớn trong lĩnh vực năng lượng, viễn thông. Điều quan trọng là phải xem lại tiêu chí để các DNNN có thể lọt vào nhóm 500 DN lớn nhất khu vực và nhóm 500 DN lớn nhất toàn cầu là gì. 

Mục tiêu là tham vọng, nhưng khi chúng ta đề ra mục tiêu tức là cũng có nền tảng, tính khả thi, nhiều tập đoàn nhà nước có thể vươn tầm để đạt được mục tiêu. Một số tập đoàn như viễn thông, năng lượng có triển vọng và chúng ta có thể tập trung đầu tư nguồn lực hoặc ban hành chính sách đặc thù để khuyến khích phát triển.

* Lâu nay chúng ta hay nói DNNN nắm giữ nhiều nguồn lực về vốn, đất đai, tài nguyên, vậy tại sao các DNNN lại chưa phát huy được hiệu quả như kỳ vọng? Liệu nghị quyết 79 có giải quyết được những hạn chế trong hoạt động của khu vực DNNN không?

– Chúng ta chỉ nói các DNNN đang nắm giữ rất nhiều nguồn lực nhưng lại không đề cập tới những rào cản đang ràng buộc khu vực này. Có thể thấy nhiều thể chế chính sách hiện nay với khu vực DN tư nhân đang linh hoạt hơn đối với khu vực DNNN. Nghị quyết 79 đã hướng tới giải quyết các khúc mắc này. 

Từ việc tách bạch hoạt động kinh doanh của DNNN với nhiệm vụ chính trị, hạch toán rõ ràng nhiệm vụ chính trị, nhiệm vụ kinh doanh để bảo đảm sự công bằng, giúp khu vực này khai thác hiệu quả hơn nguồn lực đang nắm giữ.

Nghị quyết lần này cũng nêu rõ Nhà nước sẽ bảo đảm về vốn để DNNN thực hiện các dự án, nhiệm vụ chính trị được Nhà nước giao. Còn với nhiệm vụ sản xuất, kinh doanh sẽ được hạch toán riêng. Như vậy, Bộ Chính trị đã chủ trương tách bạch rõ các hoạt động của DNNN để đánh giá hiệu quả đầu tư kinh doanh.

Bên cạnh đó, nghị quyết 79 cũng đưa ra một loạt giải pháp để nâng cao hiệu quả của DNNN, cũng như phân bổ hiệu quả hơn các nguồn lực thông qua áp dụng các quy tắc quản trị theo chuẩn OECD, tái cấu trúc toàn diện khu vực DNNN, tập trung vốn cho lĩnh vực then chốt, tiếp tục cổ phần hóa, thoái vốn ở các lĩnh vực không hiệu quả. Nếu làm tốt các giải pháp này sẽ tạo ra hiệu quả tốt hơn trong khai thác, phân bổ, sử dụng nguồn lực nhà nước.

Được thuê tổng giám đốc giỏi

* Trong nghị quyết vừa ban hành, Bộ Chính trị đưa ra chính sách khuyến khích phát triển DNNN quy mô lớn thông qua tăng vốn điều lệ, cho phép được sử dụng toàn bộ nguồn thu từ cổ phần hóa, thoái vốn nhà nước tại DN, tăng tỉ lệ lợi nhuận được giữ lại. Những cơ chế này sẽ thúc đẩy sự phát triển khu vực DNNN thế nào, thưa bà?

– Những cơ chế hỗ trợ này sẽ giúp các DNNN có đủ quy mô, nguồn lực để tập trung đầu tư vào những lĩnh vực then chốt. Tăng quy mô vốn DNNN trong một số lĩnh vực là cần thiết, nhưng đây chỉ là một giải pháp bảo đảm tính dẫn dắt giúp DNNN chủ động hơn trong quản lý.

Tuy nhiên, để trở thành một DN dẫn dắt các DNNN, cần nâng cao năng lực quản trị, tái cơ cấu ngành nghề kinh doanh, tăng hiệu quả đầu tư, chuyển đổi sang các mô hình phát triển mới bền vững hơn.

* Một trong những giải pháp được đưa ra trong nghị quyết 79 là cho phép DNNN được thuê giám đốc, tổng giám đốc, điều này sẽ cải thiện hoạt động của khu vực DNNN thế nào?

– Đây là một điểm mới của nghị quyết, giúp DNNN được chủ động lựa chọn nhân sự cấp cao, có đủ năng lực để xây dựng chiến lược kinh doanh và vận hành DN hiệu quả hơn. Điều này cũng hướng tới sự công bằng hơn, tăng tính chủ động cho khu vực DNNN. 

Nhiều năm qua DN tư nhân được chủ động thuê nhân sự cấp cao, nhưng các DNNN lại bị ràng buộc bởi nhiều điều kiện khi bổ nhiệm nhân sự cấp cao. Đây là một cơ chế mở, tạo sự linh hoạt, chủ động, tự chịu trách nhiệm với kết quả sản xuất kinh doanh.

Để nghị quyết đi vào cuộc sống, cần ban hành sớm các văn bản hướng dẫn để thể chế hóa các định hướng lớn đã được Bộ Chính trị đề ra. Trong đó có những nội dung nghị quyết phải được thể chế hóa bằng luật và nghị định của Chính phủ.

* Thực tế những năm qua đã có DNNN thuê tổng giám đốc giỏi người nước ngoài điều hành nhưng sau 1 – 2 năm lại phải chia tay vì không điều hành hiệu quả. Theo bà, cùng với cơ chế cho DNNN được thuê giám đốc thì có nên trao quyền điều hành nhiều hơn cho họ?

– Đúng vậy, chúng ta đã thuê họ thì phải trao quyền điều hành chủ động cho họ. Việc trao quyền điều hành phải đi với các cam kết về hiệu quả đầu tư kinh doanh và xây dựng một cơ chế giám sát phù hợp. 

Cơ chế trao quyền phải được thể chế hóa bằng những nghị định hướng dẫn chi tiết. Việc thuê giám đốc, tổng giám đốc và trao quyền điều hành DN cho họ cũng chỉ nên thí điểm ở một số DN. Cơ chế lương, thưởng cho giám đốc, tổng giám đốc được thuê cũng phải thực hiện theo cơ chế đặc thù là thỏa thuận.

TS Lê Đăng Doanh (nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế trung ương):

Kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân sẽ bổ sung, hỗ trợ nhau

Việc Bộ Chính trị ban hành nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân và nghị quyết 79 về phát triển kinh tế nhà nước trong thời gian qua không có mâu thuẫn gì về chủ trương phát triển.

Khu vực kinh tế nhà nước sẽ tập trung vào phát triển các ngành mũi nhọn như dầu khí, viễn thông, điện; còn khu vực tư nhân là phát triển rộng mở.

Như vậy hai khu vực kinh tế này sẽ bổ sung, hỗ trợ cho nhau trong quá trình phát triển.

Trên thế giới có nhiều mô hình phát triển kinh tế nhà nước. Ví dụ tại Đức, dù Nhà nước không trực tiếp làm kinh tế nhưng Nhà nước đứng ra hỗ trợ phát triển khoa học công nghệ, đầu tư mạnh mẽ cho giáo dục – đào tạo.

Nhờ chính sách này mà nước Đức luôn dẫn đầu thế giới về phát triển khoa học công nghệ. Trong thời đại kinh tế số và trí tuệ nhân tạo hiện nay, vai trò của Nhà nước trong thúc đẩy sự phát triển của khoa học công nghệ rất quan trọng.

TS Ngô Trí Long (nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu thị trường giá cả):

Định vị lại kinh tế nhà nước

Phạm vi kinh tế nhà nước hiện nay rất rộng. Trước đây chúng ta chỉ hiểu đơn giản kinh tế nhà nước là ngân sách, là tập đoàn, tổng công ty, DNNN.

Trong nghị quyết 79 thì kinh tế nhà nước được xác định là thành phần đặc biệt quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Những năm qua có một số DNNN hoạt động không hiệu quả, vì thế Bộ Chính trị ban hành nghị quyết 79 để định vị lại vai trò khu vực kinh tế nhà nước trong giai đoạn mới.

Quan điểm được đưa ra là không phải mở rộng cho bằng được mà là nâng chất DNNN. Vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước làm trụ cột ổn định kinh tế vĩ mô và dẫn dắt các nền tảng, các ngành kinh tế quan trọng như năng lượng, hạ tầng, tài chính ngân hàng, an ninh lương thực. Qua đó, khu vực kinh tế nhà nước sẽ kéo khu vực kinh tế tư nhân cùng phát triển thông qua các chuỗi cung ứng đặt hàng, đấu thầu quy mô lớn.

Nếu chúng ta làm tốt các định hướng trong nghị quyết 79 thì sẽ tăng hiệu quả và sức cạnh tranh của DN, chuyển từ quản DN sang quản vốn bằng đo hiệu quả, năng suất, đổi mới sáng tạo chứ không phụ thuộc vào quy mô DN.

Tiếp đó là góp phần giảm thất thoát, tăng tính minh bạch trong hoạt động sản xuất kinh doanh của DNNN thông qua siết kỷ luật đầu tư, tăng quản trị rủi ro, công khai trách nhiệm của người đại diện phần vốn nhà nước tại DN.

Điều quan trọng nữa là nếu làm tốt tinh thần nghị quyết 79 sẽ mở thêm không gian cho kinh tế tư nhân phát triển. Có nghĩa nếu DNNN đã làm tốt vai trò nền tảng như đầu tư hạ tầng thì khu vực tư nhân có thể tham gia sâu hơn vào lĩnh vực hợp tác công tư.

Và để triển khai thành công nghị quyết 79, trước hết cần cải cách quản trị, cơ chế trách nhiệm, đây là nút thắt của mọi nút thắt đối với DNNN, đối với nền kinh tế thị trường. Muốn vậy phải giao mục tiêu, giao hiệu quả KPI rõ ràng như năng suất, lợi nhuận/vốn của DNNN là bao nhiêu, đồng thời cần rạch ròi giữa nhiệm vụ công ích và nhiệm vụ kinh doanh.

Tóm lại, nghị quyết 79 sẽ tạo ra cú hích cho kinh tế nhà nước.